🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:55:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अजीर्ण
ajīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजीर्ण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपच । अध्यसन । बदहजमी । विशेष—प्रायः पेट में पित्त के बिगड़ने से यह रोग होना है जिससे भोजन नहीं पचता और वमन, दस्त शूल आदि उपद्रव होते हैं । आयुर्वेद में इसके छह भेद बतलाए हैं: —(१) आमा- जीर्ण = जिसमें खाया हुआ अन्न कच्चा गिरे । (२) विदग्धा जीर्ण = जिसमें अन्न जल जाता है । (३) विष्टब्धाजीर्ण = जिसमें अन्न के गोटे या कंडे बँधकर पेट में पीड़ा उत्पन्न करते हैं । (४) रसशेषाजीर्ण = जिसमें अन्न पानी की तरह पतला होकर गिरता है । (५) दिनपाकी अजीर्ण = जिसमें खाया हुआ अन्न दिन भर पेट में बना रहता है और भूख नहीं लगती । (६) प्रकृत्याजीर्ण या सामान्य अजीर्ण ।
२. अत्यंत अधिकता । बहुतायत (व्यंग्य) । जैसे—'उसे बुद्धि का अजीर्ण हो गया है ।' —(शब्द॰) ।
३. शक्ति । ताकत (को॰) । ४, जीर्ण न होने का भाव । क्षयाभाव (को॰) ।
अजीर्ण २ वि॰ जो पुराना न हो । नया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जीर्ण mfn. (√ जॄ), not decomposed
unimpaired
undigested
अ-जीर्ण n. indigestion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजीर्ण a. Undigested; undecomposed. --र्णं, --र्णिः f. 1 Indigestion; अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम्, अजीर्णे भोजनं विषं; कैरजीर्णभयाद्भ्रातर्भोजनं परिहीयते H. 2. 57, Ms. 4. 121. --2 Vigour, energy, absence of decay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजीर्ण" आता है (22)
अपाक अजीर्ण । अपचअध्यशन अधिक मात्रा में भोजन करना । अजीर्ण । अनपचअपच न पचने का रोग । अजीर्ण । बदहजमीअविपाक अजीर्ण रोगवायुगंड अजीर्ण । अफराअंत्रंधमि अजीर्ण । अपच । पेट का फुलना । वायु के कारण पेट का फुलनाउदराध्मान अपव का रोग । अजीर्ण । पेट का फूल जानावज्रक्षार वैद्यक में एक रसायन योग जिसका व्यवहार गुल्म, शूल, अजीर्ण, शोथ तथा मंदा…अनपच अजीर्ण । बदहजमीबदहजमी अपच । अजीर्णअतर्वमि अजीर्णशंख एक प्रकार का बड़ा घोंघा जो समुद्र में पाया जाता है । विशेष—इसे एक प्रक…जीर्ण बहुत बुड्ढा । बुढापे से जर्जरचोरक एक प्रकार का गठिवन जिसकी गणना गंधद्रव्यों में होती है । विशेष— बैद्यक …अपक्ति कच्चापन । अपरिपक्वपललाशय कोड़ा । गंडरोगक्षारागद सुश्रुत के अनुसार एक औषध । विशेष—यह पलास, नीम, देवदार, धव, आँवला, मिला…सनाय एक पौधा जिसकी पत्तियाँ दस्तावर होती हैं । स्वर्णपत्नी । सोनामुखी । विश…शूलनाशिनी शूलरोग का नाश करनेवाली, हींगजोफ बुढ़ापा । वृद्धावस्थालामज एक प्रकार का तृण । विशेष—यह तृण उत्तर प्रदेश, पंजाब और सिंध में प्रायः…शूलदावानल रस संज्ञा पुं॰ वैद्यक में एक प्रकार का रस । विशेष—यह दो तरह से बनता है…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें