🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:06:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उचित
ucita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उचित वि॰ [सं॰] [संज्ञा औचित्य]
१. योग्य । ठीक । उपयुक्त । मुनासिब । वाजिब ।
२. परंपरित (को॰) ।
३. सामान्य (को॰) ।
४. प्रशंसनीय (को॰) ।
५. आनंदकर (को॰) ।
६. अनुकूल (को॰) । ७ । ज्ञात (को॰) ।
८. विश्वसनीय (को॰) ।
९. ग्राह्य (को॰) । १० । सुविधाजनक (को॰) । यौ॰—उचितज्ञ = उचित या विहित का ज्ञाता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उचित mfn. delightful, pleasurable, agreeable
customary, usual
proper, suitable, convenient
acceptable, fit or right to be taken, R.; Pañcat.; Hit.; Suśr. &c.
known, understood, Śiś.
intrusted, deposited
measured, adjusted, accurate
delighting in
used to, MBh.; Suśr.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उचित p. p. 1 Fit, proper, right, suitable; उचितस्तदुपालंभः U. 3; usually with inf.; उचितं न ते मंगलकाले रोदितुं Ś. 4. --2 Usual, customary; उचितेषु करणीयेषु Ś. 4, 7. 12; K. 64; M. 3. 3. --3 Accustomed or used to, in comp.; नीवारभागधेयोचितैः R. 1. 50, 2. 25; 3. 54, 60; 11. 9; चंदनोचितः Ki. 1. 34. --4 Praiseworthy. --5 Delightful, agreeable, pleasurable. --6 Known, understood. --7 Entrusted, deposited. --8 Measured, accurate, adjusted (भित). --9 Acceptable (ग्राह्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0286-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उचित त्रि० उच--क्त वच--कितच् वा । १ शस्ते २ परिविते, ३ युक्ते । “अमात्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः” दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य” “प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः” महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितम्” रघुः “सार्द्धं कथञ्चिदुचितैः पिचुमर्द्दपत्रैः” । “स्पर्शमुष्णमुचितं दधच्छिखी” मावः । “वंशोचितत्वादभिमानवत्याः” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उचितं, त्रि, (वच + “रुचिवचिकुचिकुटिभ्यः कितच्” [] इति कितच् प्रत्ययः ।) विदितम् । न्यस्तम् । परि- मितम् । युक्तम् । इति हेमचन्द्रः ॥ ग्राह्यम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-220-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उचित" आता है (42)
समंजस उचित । ठीक । वाजिबसमुचित यथेष्ट । उचित । योग्य । ठीक । वाजिबलायक उचित । ठीक । वाजिबसागम यथान्याय । न्याय्य । उचित । ईमानदारी से प्राप्त । वैधानिकसुसंनत उपयुक्त । उचित । बाजिबयुक्तरूप उचित । उपयुक्त । योग्यबजा उचित । वाजिब । जैसे, — आपका फरमाना बिल्कुल बजा हैजायज यथार्थ । उचित । मुनासिब । ठीक । वाजिब । क्रि॰ प्र॰—रखनामाकूल उचित । वाजिव । ठीकवाजिब उचित । ठीक । मुनासिबवाजिबी उचित । ठीक । मुनासिब । मुहा॰—वाजिबी बात=ठीक बात । यथार्थं या सच्ची बात…समुपयुवत ठीक और वाजिव । उचित । उपयुक्तयथाप्रदिष्ट उचित । उपयुक्तवैध ‡ वि॰पथ्य चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलक…लभ्य पाने योग्य । जो मिल सकेभजमान विभाग करनेवालाअन्वित युक्त । सहित । शामिल । मिला हुआअभिनीत निकट लाया हुआअर्थ्य माँगने योग्यसमीचीन यथार्थ । ठीकउपयुक्त योग्य । ठीकप्रसन्न संतुष्ट । तुष्टउपावृत्त लौटा हुआ । आया हुआयथार्ह योग्यता या पात्रता के अनुसारसम्मुख सामने । समक्ष । आगे । जैसे,—बड़ों के सम्मुख इस प्रकार की बातें नहीं कह…पात्रिक पाव बरतनयुज्य मिला हुआ । संयुक्तसावकाश अवकाश । फुर्सत । छुट्टीअनिवर्तन दृढ़ । स्थिरसांप्रतिक वर्तमान काल से संबंध रखनेवाला । वर्तमानकालिक । इस समय का । आधुनिकसुपद सुंदर पैरोंवालास्थानी स्थानयुक्त । पदयुक्तसंप्रयोजित जोड़ा या मिलाया हुआहक † ^१ संज्ञा पुं॰ वह धक्का जो सहसा चकपका उठने या घबरा उठने से हृदय में …जोइ पु † संज्ञा स्त्री॰ जोरु । पत्नी । भार्या । स्त्रीठीक जैसा हो वैसा । यथार्थ । सच । प्रमाणिक । जैसे,—तुम्हारी बात ठीक निकलीदुरस सहोदर भाईलाजिम जो अवश्य कर्त्तव्य होसादिक सच्चा । सत्यवादीदुरुस्त जो अच्छी दशा में हो । जो टूटा फूटा या बिगड़ा न हो । ठीक । जैसे, घड़ी द…सारुप्य पाँच प्रकार की मुक्तियों में से एक प्रकार की मुक्ति जिसमें उपासक अपने …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें