🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:41:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सम्मुख
sammukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सम्मुख १ अव्य॰ [सं॰] सामने । समक्ष । आगे । जैसे,—बड़ों के सम्मुख इस प्रकार की बातें नहीं कहनी चाहिए ।
सम्मुख २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ संमुखा, संमुखी]
१. आगे आनेवाला । सामने आनेवाला । आँखें मिलानेवाला ।
२. मुकाबला करने या भिड़नेवाला ।
३. जो अनुकूल हो ।
४. ठीक । उचित । उपयुक्त ।
५. अभिमुख । प्रवृत्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-मुख mf(ई rarely आ)n. facing, fronting, confronting, being face to face or in front of or opposite to (gen. or ifc. or ibc.), present, before the eyes, ŚBr. &c. &c.
being about to begin or at the beginning of (comp.), Hariv.
directed or turned towards, ŚBr.; KātyŚr.
inclined or favourable to (gen. or comp.), propitious, Kāv.; Kathās.; Pañcat.
intent upon (loc. or comp.), Śatr.; Kathās.
adapted to circumstances, fit, suitable, Lalit.
with the mouth or face, ĀpŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1180,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संमुख a. (खा or खी f.), संमुखीन a. 1 Facing, fronting, face to face, opposite, con fronting; कामं न तिष्ठति मदाननसंमुखी सा Ś. 1. 31; R. 15. 17; Śi. 10. 86. --2 Encountering, meeting. --3 Disposed to. --4 Looking or directed towards. --5 Propitious. --खं ind. In front of, opposite to, before, in the presence of.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्मुख त्रि० सङ्गतं मुखं येन प्रा० ब० । अभिमुखागते त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5247,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्मुखः, त्रि, (सम्यक् मुखं यस्य ।) अभिमुखा- गतः । तत्पर्य्यायः । भग्नपृष्ठः २ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २७ । १३८ । “तस्यां विक्रमसिंहाख्यो बभूवान्वर्थयाख्यया । राजा वैरिमृगा यस्य नैवासन् सम्मुखाः क्वचित् ॥” अभिमुखे, क्ली । सुमुख इति भाषा ॥ यथा, कथासरित्सागरे । ४ । ७० । “नाशकत् सम्मुखे स्थातुं कष्टो ह्यविनयक्रमः ॥” तथा च साहित्यदर्पणे । ३ । १५४ । “दृष्टा दर्शयति व्रीडां सम्मुखं नैव पश्यति ॥” सर्व्वं मुखमिति निपातनात् अन्तलोपे सम्मुख- मिति सिद्धम् । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥ समस्तमुखे च क्ली । इति काशिका । ५ । २ । ६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-286-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सम्मुख" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें