🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:55:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सम्मुख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सम्मुख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सम्मुख

अर्थ: सामने का, सम्मुख स्थित, आमने सामने, अभिमुखी, सामना करने वाला

व्युत्पत्ति: संगतं मुखं येन - प्रा.ब . , सर्वस्य मुखस्य दर्शनः -सममुख + ख, सम शब्दस (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम्मुख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सम्मुख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सम्मुख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासम्मुखःसम्मुखौसम्मुखाः
द्वितीयासम्मुखम्सम्मुखौसम्मुखान्
तृतीयासम्मुखेनसम्मुखाभ्याम्सम्मुखैः
चतुर्थीसम्मुखायसम्मुखाभ्याम्सम्मुखेभ्यः
पञ्चमीसम्मुखात् / सम्मुखाद्सम्मुखाभ्याम्सम्मुखेभ्यः
षष्ठीसम्मुखस्यसम्मुखयोःसम्मुखानाम्
सप्तमीसम्मुखेसम्मुखयोःसम्मुखेषु
सम्बोधनहे सम्मुखहे सम्मुखौहे सम्मुखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सम्मुख
सम्मुख
sammukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सम्मुख १ अव्य॰ [सं॰] सामने । समक्ष । आगे । जैसे,—बड़ों के सम्मुख इस प्रकार की बातें नहीं कहनी चाहिए ।
सम्मुख २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ संमुखा, संमुखी]
१. आगे आनेवाला । सामने आनेवाला । आँखें मिलानेवाला ।
२. मुकाबला करने या भिड़नेवाला ।
३. जो अनुकूल हो ।
४. ठीक । उचित । उपयुक्त ।
५. अभिमुख । प्रवृत्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-मुख mf(ई rarely आ)n. facing, fronting, confronting, being face to face or in front of or opposite to (gen. or ifc. or ibc.), present, before the eyes, ŚBr. &c. &c.
being about to begin or at the beginning of (comp.), Hariv.
directed or turned towards, ŚBr.; KātyŚr.
inclined or favourable to (gen. or comp.), propitious, Kāv.; Kathās.; Pañcat.
intent upon (loc. or comp.), Śatr.; Kathās.
adapted to circumstances, fit, suitable, Lalit.
with the mouth or face, ĀpŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1180,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संमुख a. (खा or खी f.), संमुखीन a. 1 Facing, fronting, face to face, opposite, con fronting; कामं न तिष्ठति मदाननसंमुखी सा Ś. 1. 31; R. 15. 17; Śi. 10. 86. --2 Encountering, meeting. --3 Disposed to. --4 Looking or directed towards. --5 Propitious. --खं ind. In front of, opposite to, before, in the presence of.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्मुख त्रि० सङ्गतं मुखं येन प्रा० ब० । अभिमुखागते त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5247,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्मुखः, त्रि, (सम्यक् मुखं यस्य ।) अभिमुखा- गतः । तत्पर्य्यायः । भग्नपृष्ठः २ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २७ । १३८ । “तस्यां विक्रमसिंहाख्यो बभूवान्वर्थयाख्यया । राजा वैरिमृगा यस्य नैवासन् सम्मुखाः क्वचित् ॥” अभिमुखे, क्ली । सुमुख इति भाषा ॥ यथा, कथासरित्सागरे । ४ । ७० । “नाशकत् सम्मुखे स्थातुं कष्टो ह्यविनयक्रमः ॥” तथा च साहित्यदर्पणे । ३ । १५४ । “दृष्टा दर्शयति व्रीडां सम्मुखं नैव पश्यति ॥” सर्व्वं मुखमिति निपातनात् अन्तलोपे सम्मुख- मिति सिद्धम् । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥ समस्तमुखे च क्ली । इति काशिका । ५ । २ । ६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-286-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सम्मुख" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सम्मुखसम्मुख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम्मुख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सम्मुख 📚 ➤ सामने का, सम्मुख स्थित, आमने सामने, अभिमुखी, सामना करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सम्मुख 📚सामने । समक्ष । आगे । जैसे,—बड़ों के सम्मुख इस प्रकार की बातें नहीं कह…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • सम्मुख: संगतं मुखं येन - प्रा.ब . , सर्वस्य मुखस्य दर्शनः -सममुख + ख, सम शब्दस (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬