🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उचित

अर्थ: योग्य, ठीक, सही, उपयुक्त

संस्कृत: समवाये

अंग्रेज़ी: to be gather, to be collected

व्युत्पत्ति: उच्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उच् + क्त
  2. उचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उच् + क्त
  3. चित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उचित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउचितःउचितौउचिताः
द्वितीयाउचितम्उचितौउचितान्
तृतीयाउचितेनउचिताभ्याम्उचितैः
चतुर्थीउचितायउचिताभ्याम्उचितेभ्यः
पञ्चमीउचितात् / उचिताद्उचिताभ्याम्उचितेभ्यः
षष्ठीउचितस्यउचितयोःउचितानाम्
सप्तमीउचितेउचितयोःउचितेषु
सम्बोधनहे उचितहे उचितौहे उचिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — उच् (दिवादिगण) · अर्थ: एकत्र होना, इकठ्ठा करना या होना (समवाये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउच्यतिउच्यतःउच्यन्ति
मध्यमउच्यसिउच्यथःउच्यथ
उत्तमउच्यामिउच्यावःउच्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: उच्यति · लिट्: उवोच · लुट्: ओचिता · लृट्: ओचिष्यति · लोट्: उच्यतात् · लङ्: औच्यत् · विधिलिङ्: उच्येत् · आशीर्लिङ्: उच्यात् · लुङ्: औचत् · लृङ्: औचिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ओचन · ण्वुल्: ओचकः · तृच्: ओचिता · ण्यत्: ओच्यः · तव्य: ओचितव्यः · अनीयर्: ओचनीयः · क्त: उचितः · क्तवतु: उचितवान् · शतृ: उच्यन् · स्य-शतृ: ओचिष्यन् · क्त्वा: ओचित्वा · ल्यप्: प्रोच्य · तुमुन्: ओचितुम् · णमुल्: ओचम् · घञ्: ओकः · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उचित
उचित
ucita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उचित वि॰ [सं॰] [संज्ञा औचित्य]
१. योग्य । ठीक । उपयुक्त । मुनासिब । वाजिब ।
२. परंपरित (को॰) ।
३. सामान्य (को॰) ।
४. प्रशंसनीय (को॰) ।
५. आनंदकर (को॰) ।
६. अनुकूल (को॰) । ७ । ज्ञात (को॰) ।
८. विश्वसनीय (को॰) ।
९. ग्राह्य (को॰) । १० । सुविधाजनक (को॰) । यौ॰—उचितज्ञ = उचित या विहित का ज्ञाता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उचित mfn. delightful, pleasurable, agreeable
customary, usual
proper, suitable, convenient
acceptable, fit or right to be taken, R.; Pañcat.; Hit.; Suśr. &c.
known, understood, Śiś.
intrusted, deposited
measured, adjusted, accurate
delighting in
used to, MBh.; Suśr.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उचित p. p. 1 Fit, proper, right, suitable; उचितस्तदुपालंभः U. 3; usually with inf.; उचितं न ते मंगलकाले रोदितुं Ś. 4. --2 Usual, customary; उचितेषु करणीयेषु Ś. 4, 7. 12; K. 64; M. 3. 3. --3 Accustomed or used to, in comp.; नीवारभागधेयोचितैः R. 1. 50, 2. 25; 3. 54, 60; 11. 9; चंदनोचितः Ki. 1. 34. --4 Praiseworthy. --5 Delightful, agreeable, pleasurable. --6 Known, understood. --7 Entrusted, deposited. --8 Measured, accurate, adjusted (भित). --9 Acceptable (ग्राह्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0286-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उचित त्रि० उच--क्त वच--कितच् वा । १ शस्ते २ परिविते, ३ युक्ते । “अमात्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः” दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य” “प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः” महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितम्” रघुः “सार्द्धं कथञ्चिदुचितैः पिचुमर्द्दपत्रैः” । “स्पर्शमुष्णमुचितं दधच्छिखी” मावः । “वंशोचितत्वादभिमानवत्याः” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उचितं, त्रि, (वच + “रुचिवचिकुचिकुटिभ्यः कितच्” [] इति कितच् प्रत्ययः ।) विदितम् । न्यस्तम् । परि- मितम् । युक्तम् । इति हेमचन्द्रः ॥ ग्राह्यम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-220-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उचित" आता है (42)
समंजस उचित । ठीक । वाजिबसमुचित यथेष्ट । उचित । योग्य । ठीक । वाजिबलायक उचित । ठीक । वाजिबसागम यथान्याय । न्याय्य । उचित । ईमानदारी से प्राप्त । वैधानिकसुसंनत उपयुक्त । उचित । बाजिबयुक्तरूप उचित । उपयुक्त । योग्यबजा उचित । वाजिब । जैसे, — आपका फरमाना बिल्कुल बजा हैजायज यथार्थ । उचित । मुनासिब । ठीक । वाजिब । क्रि॰ प्र॰—रखनामाकूल उचित । वाजिव । ठीकवाजिब उचित । ठीक । मुनासिबवाजिबी उचित । ठीक । मुनासिब । मुहा॰—वाजिबी बात=ठीक बात । यथार्थं या सच्ची बात…समुपयुवत ठीक और वाजिव । उचित । उपयुक्तयथाप्रदिष्ट उचित । उपयुक्तवैध ‡ वि॰पथ्य चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलक…लभ्य पाने योग्य । जो मिल सकेभजमान विभाग करनेवालाअन्वित युक्त । सहित । शामिल । मिला हुआअभिनीत निकट लाया हुआअर्थ्य माँगने योग्यसमीचीन यथार्थ । ठीकउपयुक्त योग्य । ठीकप्रसन्न संतुष्ट । तुष्टउपावृत्त लौटा हुआ । आया हुआयथार्ह योग्यता या पात्रता के अनुसारसम्मुख सामने । समक्ष । आगे । जैसे,—बड़ों के सम्मुख इस प्रकार की बातें नहीं कह…पात्रिक पाव बरतनयुज्य मिला हुआ । संयुक्तसावकाश अवकाश । फुर्सत । छुट्टीअनिवर्तन दृढ़ । स्थिरसांप्रतिक वर्तमान काल से संबंध रखनेवाला । वर्तमानकालिक । इस समय का । आधुनिकसुपद सुंदर पैरोंवालास्थानी स्थानयुक्त । पदयुक्तसंप्रयोजित जोड़ा या मिलाया हुआहक † ^१ संज्ञा पुं॰ वह धक्का जो सहसा चकपका उठने या घबरा उठने से हृदय में …जोइ पु † संज्ञा स्त्री॰ जोरु । पत्नी । भार्या । स्त्रीठीक जैसा हो वैसा । यथार्थ । सच । प्रमाणिक । जैसे,—तुम्हारी बात ठीक निकलीदुरस सहोदर भाईलाजिम जो अवश्य कर्त्तव्य होसादिक सच्चा । सत्यवादीदुरुस्त जो अच्छी दशा में हो । जो टूटा फूटा या बिगड़ा न हो । ठीक । जैसे, घड़ी द…सारुप्य पाँच प्रकार की मुक्तियों में से एक प्रकार की मुक्ति जिसमें उपासक अपने …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उचितउचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उच् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: उचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उच् + क्त | चित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उचित 📚 ➤ योग्य, ठीक, सही, उपयुक्त
संस्कृत: समवाये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उचित 📚योग्य । ठीक । उपयुक्त । मुनासिब । वाजिब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उचित
अभिनीत (३.३.८८) — अत्यन्त, असहनशील

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उचित: उच् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें