🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:35:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

योग्या
yogyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योग्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कोई काम करने का अभ्यास । मश्क ।
२. सुश्रुत के अनुसार शस्त्रक्रिया या चीरफाड़ करने का अभ्यास ।
३. जवान स्त्री । युवती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्या (आ), f. preparation, contrivance, RV.
exercise, practice, (esp.) bodily exercise, gymnastics, drill, MBh.; Kāv.; Suśr.
(pl.) the straps with which horses are attached to the yoke of a carriage, traces (?), RV. iii, 3, 6
the earth, L.
N. of Bharaṇī, L.
of the wife of Sūrya, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (858,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्या स्त्री योगमर्हति यत् युज--ण्यत् वा कुत्वम् । १ अभ्यासे सूर्य्यस्त्रियाञ्च मेदि० ३ शास्त्राभ्यासे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4781,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्या, स्त्री, (योग्य + टाप् ।) अभ्यासः । (यथा, रघुः । ८ । १९ । “अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥” “अपरो रघुः प्रणिधानयोग्यया समाध्य- भ्यासेन ।” इति मल्लिनाथः ॥) अर्कयोषित् । इति मेदिनी । ये, ४९ ॥ शस्त्रा भ्यासः । तत्- पर्य्यायः । खुरली २ श्रमः ३ अभ्यासः ४ । [] तद्भूः खलूरिका । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४५२ ॥ (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ९ अध्याये । “अथातो योग्यासूत्रीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । अधिगतसर्व्वशास्त्रार्थमपि शिष्यं योग्याङ्कार- येत् । छेद्यादिषु स्नेहादिषु च कर्म्मपथमुप- दिशेत् । सुबहुश्रुतोऽप्यकृतयोग्यः कर्म्मस्वयोग्यो भवति । तत्र पुष्पफलालावूकालिन्दकत्रपुषै- र्व्वारुककर्कारुकप्रभृतिषु छेद्यविशेषान् दर्शये- दुत्कर्त्तनपरिकर्त्तनानि चोपदिशेत् । दृतिवस्ति- प्रसेकप्रभृतिषूदकपङ्कपूर्णेषु भेद्ययोग्याम् । सरोम्नि चर्म्मण्यातते लेख्यस्य । मृतपशुसिरा- सूत्पलनालेषु च वेध्यस्य । घुणोपहतकाष्ठवेणु- नलनालीशुष्कालावुमुखेव्वे ष्यस्य । पनसविम्बी- विल्वफलमज्जमृतपशुदन्तेष्वाहार्य्यस्य । मधु- च्छिष्टोपलिप्ते शाल्मलीफलके विस्राव्यस्य । सूक्ष्म- घनवस्त्रान्तयोर्मृदुचर्म्मान्तयोश्च सीव्यस्य । पुस्त- मयपुरुषाङ्गप्रत्यङ्गविशेषेषु बन्धयोग्याम् । मृदु- मांसपेशीषूत्पलनालेषु च कर्णसन्धिबन्धयोग्याम् । मृदुषु मांसखण्डेष्वग्निक्षारयोग्याम् । उदक- पूर्णघटपार्श्वस्रोतस्यलावूमुखादिषु च नेत्रप्रणि- धानवस्तिव्रणवस्तिपीडनयोग्यामिति । भवत- श्चात्र । एवमादिषु मेधावी योग्यार्हेषु यथाविधि । द्रव्येषु योग्यां कुर्व्वाणो न प्रमुह्यति कर्म्मसु ॥ तस्मात् कौशलमन्विच्छन् शस्त्ररक्षाग्निकर्म्मसु । यस्य यत्रेह साधर्म्म्यं तत्र योग्यां समा- चरेत् ॥” (युवती । यथा, -- “निदाघशरदोर्बाला प्रौडा वर्षावसन्तयोः । हेमन्ते शिशिरे योग्या न वृद्धा क्वापि शस्यते ॥” योग्या युवती । इति राजवल्लभः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-062-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें