🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

योग्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

योग्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

योग्य

अर्थ: लायक, उचित, उपयुक्त, योग्यता-प्राप्त

संस्कृत: ऋद्ध्याख्यौषधिः · पर्याय: ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी

व्युत्पत्ति: योगमर्हति यत्, युज् + ण्युत् वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. योग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. योग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — योग्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायोग्यम्योग्येयोग्यानि
द्वितीयायोग्यम्योग्येयोग्यानि
तृतीयायोग्येनयोग्याभ्याम्योग्यैः
चतुर्थीयोग्याययोग्याभ्याम्योग्येभ्यः
पञ्चमीयोग्यात् / योग्याद्योग्याभ्याम्योग्येभ्यः
षष्ठीयोग्यस्ययोग्ययोःयोग्यानाम्
सप्तमीयोग्येयोग्ययोःयोग्येषु
सम्बोधनहे योग्यहे योग्येहे योग्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — योग्य
योग्य
yogya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ऋद्धि औषधि के नाम (2.4.112) ऋद्धि · सिद्धि · लक्ष्मी
द्रव्य (3.3.163) शुभ · गुणों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योग्य १ वि॰ [सं॰]
१. किसी काम में लगाए जाने के उपयुक्त । ठीक (पात्र) । काविल । लायक । अधिकारी । जैसे,—वह इस काम के योग्य नहीं है ।
२. शील, गुण, शक्ति, विद्या आदि से युक्त । श्रेष्ठ । अच्छा । जैसे,— वे बड़े योग्य आदमी है ।
३. युक्ति भिड़ानेवाला । उपाय लगानेवाला । उपाधी ।
४. उचित ।
योग्य २ संज्ञा पुं॰
१. पुष्य नक्षत्र ।
२. ऋद्धि नाक ओषधि ।
३. रथ । शकट । गाड़ी ।
४. चंदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्य &c. See pp. 856, 858.
योग्य mfn. (fr. योग and √ 1. युज्) fit for the yoke, Pāṇ. v, 1, 102
belonging to a partic. remedy, ŚārṅgS.
useful, serviceable, proper, fit or qualified for, able or equal to, capable of (gen. loc. dat. inf. with act. or pass. sense, or comp.), KātyŚr.; MBh.; Kāv. &c.
perceptible, Kap.
fit for Yoga, proper for religious meditation, L.
योग्य m. a draught animal, AV.; ŚBr.
a calculator of expedients, W.
the constellation Puṣya, L.
योग्य n. (only L.) a vehicle or any machine
a cake
sandal
a kind of drug.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (854,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्य a. [योगमर्हति यत्, युज्-ण्यत् वा] 1 Fit, proper, suitable, appropriate, qualified; योग्योयं दृश्यते नरः. --2 Fit or suitable for, qualified for, capable of, able to (with loc., dat. or even gen. or in comp.). --3 Useful, serviceable. --4 Fit for Yoga [] or abstract meditation. --5 (In Nyāya phil.) Amenable to the sense, capable of being directly cognized. --ग्यः 1 A calculator of expedients. --2 The asterism Puṣya. --ग्या 1 Exercise or practice in general.; अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पंचशरीरगोचरान् R. 8. 19; so मानयोग्या Kāv. 2. 243; धनुर्योग्या, अस्त्रयोरया &c. --2 Martial exercise, drill. --ग्यं 1 A conveyance, carriage, vehicle. --2 Sandal-wood. --3 A cake. --4 Milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0898-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्य त्रि० योगमर्हति यत् युज--ण्यत् वा । १ योगार्हे २ उचिते ३ निपुणे ४ शक्ते च । ५ पुष्यनक्षत्रे पु० मेदि० । ६ ऋद्धिनामौषधे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4781,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्यं, क्ली, (योज्यत इति । युज् + णिच् + ण्यत् ।) ऋद्धिनामौषधम् । वृद्धिनामौषधम् । इत्य- मरः । २ । ४ । ११२ ॥
योग्यः, त्रि, (योगाय प्रभवति । योग् + “योगाद्- यच्च ।” ५ । १ । १०२ । इति यत् ।) प्रवीणः । योगार्हः । (यथा, रघुः । ६ । २९ । [] “कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि ! तयोस्तृतीया ॥”) उपायी । शक्तः । इति मेदिनी हेमचन्द्रश्च ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ७१ । १० । “अपत्नीको नरो भूप न योग्यो निजकर्म्म- णाम् ॥” योजनसाधनभूतः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ६ । ६ । “ऋतस्य वा केशिना योग्याभिः ।” “योग्याभिर्योजनसाधनभूताभी रज्जुभिः ।” इति सायणः ॥ शकटादियोजनीयः । यथा, शत- पथब्राह्मणे । १ । ३ । १ । १३ । “योक्त्रण हि योग्यं युञ्जन्त्यस्ति वै पत्न्या अमेध्यं यदवाचीनम् ।” “योग्यं योजनीयमनडुदश्वादिकम् ।” इति तद्भाष्यम् ॥) पुष्यनक्षत्रे, पुं । इति मेदिनी । ये, ४९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-061-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योग्य" आता है (42)
उचित योग्य । ठीक । उपयुक्त । मुनासिब । वाजिबशक्ति योग्य । काबिल । समर्थसमर्थ जिसमें कोई काम करने का सामर्थ्य हो । कोई काम करने की योग्यता या ताकत र…उपयुक्त योग्य । ठीकप्रभूष्णु योग्य । शक्तिशाली । क्षमसमुचित यथेष्ट । उचित । योग्य । ठीक । वाजिबपारय उपयुक्त । योग्यकल्पिक योग्य । उपयुक्तसुपात्र वह जो किसी कार्य के लिये योग्य या उपयुक्त हो । सुयोग्य व्यक्ति । जैसे,…प्राणाय्य योग्य । उपयुक्तअभ्युत्थेय उठने ,योग्यमहासत्य योग्य । महान्युक्तरूप उचित । उपयुक्त । योग्यकाबिल योग्य । लायकसजीदा लायक । पात्र । योग्यसजावार जो दंड का भागी हो । जो सजा पाने के योग्य होमुनासिब उचित । योग्य । वाजिव । ठोकमुस्तहकिम योग्य । ठीक । वाजिबअर्ह पूज्यभव्य जो देखने में भारी और सुंदर जान पड़े । शानदारभाजन बरतनअन्वित युक्त । सहित । शामिल । मिला हुआसंभावित कल्पित । विचारा हुआ । मन में माना हुआउपावृत्त लौटा हुआ । आया हुआप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…संभूत एक साथ उत्पन्न या आगत । किसी के साथ जात, रचित या निर्मितअर्ह्य पूज्य । मान्यऊर्जित शक्तिशाली । बलवान्पात्रिक पाव बरतनअहल अकृष्ट । बिना जोता हुआ (खेत)सांप्रतिक वर्तमान काल से संबंध रखनेवाला । वर्तमानकालिक । इस समय का । आधुनिकउंच पु वि॰कामिल पूरा । पूर्ण । सब । कुल । समूचामाकूल उचित । वाजिव । ठीकमाफिक † वि॰सद्दश जो देखने में एक ही सा हो । एक रूप रंग का । समान । अनुरूपअनुरुप तुल्य रूप का । सदृश । समान सरीखाअनुहरत हिं √अभीजात अच्छे कुल में उत्पन्न । कुलीनअनुहारि समान । सदृश । तुल्य । बराबरमुस्तहक हकदार । अधिकारीविश्रंभी विश्वासी । विश्वस्त

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
योग्ययोग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: योग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

योग्य 📚 ➤ लायक, उचित, उपयुक्त, योग्यता-प्राप्त
संस्कृत: ऋद्ध्याख्यौषधिः · पर्याय: ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
योग्य 📚किसी काम में लगाए जाने के उपयुक्त । ठीक (पात्र) । काविल । लायक । अधिका…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
योग्य
ऋद्धि औषधि के नाम (२.४.११२) — ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी
भूत (३.३.८५) — पृथ्वी, सत्य, प्राणी, बीता, समान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें