🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:49:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परदार
paradāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परदार पु १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पर + दार]
१. लक्ष्मी ।
२. पृथ्वी । उ॰—आनँद के कंद सुरपालक से बालक ये, परदार प्रिय साधु मन वच काय के ।—राम चं॰, पृ॰ २१ ।
३. दूसरे की स्त्री । पराई औरत । जैसे, परदाररत = पराई स्त्री पर अनुरक्त ।
परदार पु २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पहरेदार] पहरा देनेवाला । पहरेदार । पौरिया । उ॰—परदार पौरि दस दस प्रमान । राजत अनेक भर सुभ्भि थाँन ।—पृ॰ रा॰, १९ ।६३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर—दार m. sg. or pl. another's wife or wives, Mn.; MBh. &c.
adultery, Gaut. xxii, 29
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (586,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परदार पु० ब० व० ६ त० । परस्त्रियां मनुः ३ । १७४ “पर- दाररताश्चैव परद्रव्यहरा च ये । अधीधो नरकं यान्ति पीड्यन्ते यमकिङ्करैः” कर्मलोचनम् । परयोषिदादयो- ऽप्यत्र “ब्राह्मणैः क्षत्रियो वैश्यो यो रतः परयोषिति” मनुः परदारान् गच्छति ठक् । पारदारिक तद्गन्तरि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4236,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परदारः, (परस्य दाराः ।) परभार्य्या । तद्गमने दोषो यथा, कर्म्मलोचनम् ॥ “परदाररताश्चैव परद्रव्यहराश्च ये । अधोऽधो नरके यान्ति पीड्यन्ते यमकिङ्करैः ॥” “ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यो यो रतः परयोषिति । याति तस्यापूजितस्य रुष्टा लक्ष्मीर्गृहादपि ॥ इहातिनिन्द्यः सर्व्वत्र नाधिकारी स्वकर्म्मसु । परत्रैबान्धकूपे च यावद्वर्षशतं वसेत् ॥ अपि च । “किन्तज्जपेन तपसा मौनेन च व्रतेन च । सुरार्च्चनेन तीर्थेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ सर्व्वमायाकरण्डश्च धर्म्ममार्गार्गलं नृणाम् । व्यवधानञ्च तपसां दोषाणामाश्रमं परम् ॥ कर्म्मबन्धनिबद्धानां निगडं कठिनं सुत ! । प्रदीपरूपं कीटानां मीनानां वडिशं यथा ॥ विषकुम्भं दुग्धमुखमारम्भे मधुरोपमम् । परिणामे दुःखबीजं सोपानं नरकस्य च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३० । ६१ अध्यायः ॥ * ॥ “यस्तु पाणिगृहीतीं तां हित्वान्यां योषितं व्रजेत् । अगम्यागमनं तद्धि सद्यो नरककारणम् ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यागयोग्यव्रतादिकम् । चेत्रतीर्थाटनं तस्मिन् वासो धर्म्मक्रियादिकम् ॥ स्वाध्यायादि तपो दैवं पैत्रं कर्म्म वरानने ! । यात्येतन्निष्फलं सर्व्वं परस्त्रीगमनान्नृणाम् ॥ परदाराभिगमनात् कोटि एकादशीव्रतम् । अपरं किमु वक्तव्यं निष्फलं निरये स्थितिः ॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेव ब्रवीमि ते । परयोनौ पतन् बिन्दुः कोटिपूजां विनाशयेत् ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे ७५ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “त्याज्यं धर्म्मान्वितैर्नित्यं परदारोपसेवनम् । [] नयन्ति परदारा हि नरकानेकविंशतिम् ॥ सर्व्वेषामेव वर्णानामेष धर्म्मो ध्रुवोऽन्धक ! ॥ एवं पुरा सुरपते ! देवर्षिरसितोऽव्ययः । प्राह धर्म्मव्यवस्थानं खगेन्द्रायारुणाय हि । तस्मात् सुदूरतो वर्जेत् परदारान् विचक्षणः । नयन्ति निकृतिप्रज्ञं परदाराः पराभवम् ॥” इति वामने ६३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-049-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें