🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अब्ज
abja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अब्ज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल से उत्पन्न वस्तु ।
२. कमल । पद्म । उ॰—अंकुस ऊरध रेख अब्ज अठकोन अभलतर । —भारतेंदु ग्रं॰, भा॰२, पृ॰७ ।
३. शंख
४. निचुल । इज्जल । हिज्जल । ईजड़ का पेड़ ।
५. चंद्रमा ।
६. धन्वंतरि ।
७. कपूर ।
८. एक संख्या । सौ करोड़ा । अरब ।
९. अरब के स्थान पर आनेवाली संख्या ।१,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰० । यौ॰.—अब्जकर्णिका—कमल का छाता । अब्जज=(१)ब्रह्मा । (२) यात्रा में एक योग । विशेष—यह तब होता है जब बुध अपनी राशि और अपने अंश का हो और लग्न में शुक्र या बृहस्पति हो । अब्जदृपक्, अब्जनयन, अब्जनेत्र= कमलनयन । कमल जैसे नेत्रोंवाला । अब्जबांधव= सूर्य । अब्जभव= ब्रह्मा । अब्जभू= ब्रह्मा । अब्जभोग=(१) कमल की जड़ । भँसीड़ । (२) कौड़ी । बराटक । अब्जयोनि=ब्रह्मा । अब्जवाहन= शिव । अब्जवाहना= लक्ष्मी । अब्जस्थित= ब्रह्मा । अब्जहस्त= सूर्य । अब्जासन=ब्रह्मा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्-ज mfn. (fr. 2. अप् and √ जन्), born in water
अब्-ज m. the conch
the moon
the tree Barringtonia Acutangula
N. of Dhanvantari (physician of the gods, produced at the churning of the ocean)
a son of Viśāla
अब्-ज n. a lotus
a milliard (cf. पद्म).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अब्ज a. [अप्सु जायते, जण्-ड] Born in or produced from water Ms. 5. 112, 8. 100 --ब्जंः 1 The conch (n. also). --2 The moon. --3 Camphor. --4 N. of a tree (निचुल). --5 Dhanvantari, physician of the gods, said to be produced at the churning of the ocean along with other jewels. --ब्जं 1 A lotus. --2 One thousand millions. --Comp. --कर्णिका the seed vessel of a lotus. --जः, --भवः, --भूः, --योनिः epithets of Brahmā, (being supposed to have sprung from the lotus which arose from the navel of Viṣṇu). --दृश्, --नयन, --नेत्र, --लोचन &c. a. lotuseyed, having large beautiful eyes. --बांधवः ‘a friend of lotuses,’ the sun. --भोगह् {1} the root of a lotus. {2} a cowrie (वराटक) as large as a conch. --वाहनः ‘carrying the moon on his forehead,’ epithet of Śiva. --(ना) ‘having the lotus for her seat,’ [] N. of Lakṣmī. --स्थितः N. of Brahmā. --हस्तः the sun (represented as holding a lotus in one hand).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्ज न० अप्सु जायते जन--ड ७ त० । १ पद्मे २ शङ्खे पुंन० । ३ निचुलवृक्षे तस्य जलप्रायभवत्वात् तथात्वम् १ चन्द्रे ५ धन्वन्तरौ च पु० तयोः समुद्रजातत्वात् तथात्वम् “प्रस- न्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः” इति “धन्वन्तरि- स्ततोदेव! वपुष्मानुदतिष्टत” इति च भा० आ० प० । चन्द्रनामकत्वात् ६ कर्पूरे पु० । “अर्बुदमब्जं खर्वनिखर्वमहा- पद्मशङ्कवस्तस्मादिति” लीलावत्युक्तदशार्वुदसंख्यायां ७ शत- कोटिसंखायां ८ तत्संख्येये च न० । ९ जलजातमात्रे त्रि० “स्थलजाः पक्षिणोऽब्जाश्च” इति “अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्व्वेष्यश्ममयेषु च” इति रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0270,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्ज, क्ली, (अप्सुजायते, अप् + जन + कर्त्तरि डः, उपपदसमासः ।) पद्मं । इति मेदिनी ॥ दशा- र्व्वुदसंख्या । शतकोटिः । इति लीलावती ॥
अब्जः[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१], पुं, (अद्भ्यः जायते, अप् + जन् + डः ।) चन्द्रः । धन्वन्तरिः । निचुलवृक्षः । इति मेदिनी ॥ [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20160503. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/291. note: cf. vcp; MH' makes no sense. consider 'M' a stray mark or misprint..
अब्जः, पुं, क्ली, (अद्भ्यः जायते, अप् + जन + डः ।) शङ्खः । इति मेदिनी ॥ (जलभवशुक्तिमुक्तादिकं ।) “अब्जमश्ममयञ्चैव राजतञ्चानुपस्कृतं” । “अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्व्वेष्वश्ममयेषु च” । इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें