🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:28:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जैवातृक
jaivātṛka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दीर्घायु (3.1.6) आयुष्मान्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जैवातृक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कपूर ।
२. चंद्रमा ।
३. औषध ।
४. किसान (को॰) ।
५. पुत्र (को॰) ।
जैवातृक २ वि॰
१. [वि॰ स्त्री॰ जैवातृकी] दीर्घायु ।
२. दुबला पतला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जैवातृक mfn. (cf. जीवातु) long-lived, one for whom long life is desired, Daś. viii, 4 (voc.)
thin, lean, L.
जैवातृक m. the moon, Bhām. ii, 76
camphor, L.
a peasant, Uṇ., Sch.
a medicament, L.
a son, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (425,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जैवातृक a. (की f.) 1 Longlived, one for whom long life is desired; जैवातृक ननु श्रूयते पतिरस्याः Dk. --2 Thin, lean. --कः 1 The moon; राजानं जनयांबभूव सहसा जैवातृक त्वां तु यः Bv. 2. 78. --2 Camphor. --3 A son --4 A drug, medicament --5 A peasant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0518-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जैवातृक पु० जीवयत्यनेन लोकं जीवनि वा आतृ--कन्- वृद्धिश्च । १ चन्द्रे २ कर्पूरे अमरः । ३ पुत्रे संक्षिप्तसा० । ४ औषधे हेम० ५ दीर्घायुष्के त्रि० मेदि० । “जैवा- तृक! ननु श्रूयते पत्रिरस्याः मिथिलायां प्रहारवर्मा- सीत्” दशकु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3148,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जैवातृकः, पुं, (जीवयति ओषधिप्रभृतीनीति । जीव + णिच् + “आतृकन् वृद्धिश्च ।” उणां । १ । ८१ । इति आतृकन् ईकारस्य वृद्धिश्च ।) चन्द्रः । कर्पूरः । इत्यमरः । १ । ३ । १४ । २ । ६ । १३० ॥ पुत्त्रः । इति संक्षिप्तसारे उणादि- वृत्तिः ॥ भेषजम् । इति हेमचन्द्रः ॥
जैवातृकः, त्रि, (जीवतीति । जीव + आतृकन् वृद्धिश्च ।) दीर्घायुः । (यथा, दशकुमार- चरिते । “जैवातृक ! ननु श्रूयते पतिरस्याः मिथिलायां प्रहारवर्म्मासीत् ॥”) कृशः । इति मेदिनी । के, १९० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-546-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬