🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:53:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंबु
kaṃbu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंबु १ वि॰ [सं॰ कम्बु] चितकबरा । अनेक वर्णों का [को॰] ।
कंबु २ संज्ञा पुं॰
१. शंख । उ॰—उर मनिमाल कंबु कल ग्रीवा ।—मानस, १ । २३३ । यौ॰.—कंबुकठ । कंबुग्रीव ।
२. शंख की चूड़ी़ ।
३. घोंघा ।
४. हाथी ।
५. चित्रवर्ण (को॰) ।
६. कंकण । कँगना (को॰) ।
७. नलिका । नली (हड्डी की) (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कम्बु m. (उ n., L.) a conch
a shell, MBh. iv, 255; BhP.; Kathās. &c.
a bracelet or ring made of shells, MBh.
a bracelet in general, L.
three lines or marks in the neck (indicative of good fortune), VarBṛS.
the neck, L.
an elephant, L.
a tube-shaped bone, L.
a vein or tubular vessel of the body, W.
a sort of Curcuma, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंबु a. (बु or बू f.) Spotted, variegated. --बुः --बु (m., n.) A conch, shell; स्मरस्य कंबुः किमयं चकास्ति दिवि त्रिलोकीजयवादनीयः N. 22. 22; Śi. 18. 54. --बुः 1 An elephant. --2 The neck. --3 The variegated colour. --4 A vein of the body. --5 A bracelet. --6 A tube-shaped bone. --Comp. --आतायिन् m. a kind of kite. --कंठी a lady having the neck like a conch-shell. --ग्रीवा {1} a conch-shaped neck, (i. e. a neck marked with three lines like a shell and considered as a sign of great fortune). {2} a lady having the neck like the conchshell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्बु पुंन० कम--उन् बुक् च, कम्ब--गतौ मृगय्वा० उन् वा । १ शङ्खे अमरः । “कम्बोः सपत्नीकृतः” मुरारिः । “महात्मा चारुसर्व्वाङ्गः कम्बुग्रीवोमहाभुजः” भा० व० १६० अ० । २ गले ३ शम्बूके ४ वलये च मेदि० । ५ कर्वुर यर्ण्णेपु० ६ तद्वति त्रि० । ७ ग्रीबायाम् ८ नलके च (फाँपाहाड) स्त्री हेम० स्त्रीत्वे अप्राणिजातित्वात् वा ऊङ् । वलयश्चात्र शङ्खमयः सधवाधार्य्यालङ्कारभेदः । “शतं दासीसहस्राणि तरुण्यो हेमवल्लिकाः । कम्बु- केयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलङ्कृताः” भा० स०- ५९ अ० ११ “पिनद्धकम्बुः पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गतः” भा० वि० २ अ० ग्रीवार्थे “प्रतिमुच्य कुण्डले दीर्घ च कग्बूपरि हाटके शुभे” भा० वि० ११ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1684,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम्बुः, पुं क्ली, (कमु + जत्रादयश्चेति निपातनात् । साधुः । कमु + उन् वुक्चेति वा ।) शङ्खः । इत्यमरः । १ । १० । २३ ॥ (यथा भागवते । ४ । ७ । २० । “कम्ब्बव्जचक्रशरचापगदासिचर्म्म- व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकारः” ॥)
कम्बुः, पुं, (कम्ब गतौ इति मृगष्वादित्वात् उन् वुगागमो वा । निपातनात् वा साधुः ॥) वलयम् । [] (यथा महाभारते ३ । २३२ । ४४ । “शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः । कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ट्यः स्वलङ्कृताः” ॥) शम्बूकः । हस्ती । इत्यमरः । ३ । ३ । १३३ । मेदिनी च ॥ कर्व्वूरवर्णः । ग्रीवा । नलकम् । इति हेमचन्द्रः । फाँपा हाड इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-028-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंबु" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें