🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जलज
jalaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जलज १ वि॰ [सं॰] जल में उत्पन्न होनेवाला । जो जल में उत्पन्न हो ।
जलज २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कामल ।
२. शंख ।
३. मछली ।
४. पनीहाँ नाम का वृक्ष ।
५. सेवार ।
६. अंबुवेत । जलवेत ।
७. जलजंतु ।
८. सामुद्रिक या लोनार नमक ।
९. मोती ।
१०. कुचले का पेड़ ।
११. चौलाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जल—ज mfn. produced or born or living or growing in water, coming from or peculiar to water, MBh. ii, 94; R. ii, 59, 11; Hariv.; Suśr.
जल—ज m. an aquatic animal, fish, Gaut.; R.; Suśr. &c.
Barringtonia acutangula, L.
sea-salt, L.
N. of several signs of the zodiac connected with water, Dīp.
जल—ज m. (also n., L.) a conch-shell (used as a trumpet, Hariv. 10936; Ragh.; BhP.), MBh. vi, 4996; Hariv. 8056; BhP. viii, 20, 31
जल—ज n. = -ज-द्रव्य, VarBṛS. xiii, xv
= -रुह्, MBh. ii f.; Hariv.; R. iv; BhP. iii
a kind of ebony, Bhpr. (v.l. ˚ल-द)
= ˚ल-कुन्तल, L.
= -वेतस, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलज न० जले जायते जल--ड । १ पद्मे २ शङ्खे च भाद ३ क्षारमेदे राजनि० । ४ मत्स्ये पु० स्त्री० शब्दच० ५ हिज्जलवृक्षे पु० (जलवेत) ६ वानीरवेते ७ शैव च पु० राजनि० । ८ कुपीलौ भावप्र० ९ जलजौ कर्क मीनौ मकरान्त्यार्द्धञ्च शिवमते कुम्भः” ज्यो० उक्तं १० कर्कटादिराशिषु । ११ जलजातमात्रे कुम्भीरादौ त्रि० “जलजानां पद्मानां स्थलानाञ्चैव सर्वशः” भा० ३ अ० । “जलजैः प्राणिभिः कीर्णाम्” “जलजैर्भूषि गुणैः” । “जलजैः कुसुमैश्चित्राम् “जलजैर्हरितोदकाः हरिवं० ६८ अ० तत्र पद्मे “वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलि- र्जलजासनम्” कुमा० । शङ्खे “निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः” “जलजासिगदाशार्ङ्गचक्रलाञ्छितमूर्त्तिभिः रघुः । मत्स्यादौ “न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्वला हृताः । स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः सुश्रु० । “निषेव्यमाणो जलजैश्च सत्त्वैः” हरिवं० २४३ अ० ११ अब्जे चन्द्रे च तस्य सलिलमयत्वात समुद्रजातत्वाद्ग तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3066,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलजं, क्ली, (जले जायते इति । जन + डः ।) पद्मम् । (यथा, कुमारे । २ । ३० । “वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्ज्जलजासनम् ॥”) शङ्खः । इति मेदिनी । जे, २४ ॥ (यथा, रघुः । ७ । ६३ । “ततः प्रियोपात्तरसेऽधरौष्ठे निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः ॥”) लोणारम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
जलजः, पुं, (जले जायते इति । जल + जन् + डः ।) मत्स्यः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा, रामा- यणे । २ । ६१ । २२ । “स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः । स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥”) जले निवासात् कुम्भीरशिशुमारादयः । एषां मांसगुणाः । गुरुत्वम् । उष्णत्वम् । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । वातनाशित्वम् । शुक्रवर्द्धनत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ हिज्जलवृक्षः । शैवलः । वानीरवृक्षः । शङ्खः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुपीलुः । इति भावप्रकाशः ॥ कर्कटमीन- कुम्भराशयः मकरशेषार्द्धञ्च । इति दीपिका ॥ जलजाते, त्रि ॥ (यथा, हरिवंशे । ६७ । ३२ । “जलजैः प्राणिभिः कीर्णां जलजैर्भूषितां गुणैः । जलजैः कुसुमैश्चित्रां जलजैर्हरितोदकाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-522-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जलज" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें