🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:18:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंबुज
aṃbuja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंबुज १ वि॰ [सं॰ अम्बुज] जल में उत्पन्न होनेवाला [को॰] ।
अंबुज २ संज्ञा पुं॰
१. जल से उत्पन्न वस्तु या जंतु ।
२. कमल । जलज । उ॰— नव अंबुज अंबक छवि नीकी । ॰—मानस १ ।१४७ ।
३. पानी के किनारे होनेवाला एक पेड़ । हिज्जल । ईजड़ । पनिहा ।
४. बेत ।
५. वज्र ।
६. ब्रह्मा ।
७. शंख
८. चंद्रमा (को॰) ।
९. सारस नाम का पक्षी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्बु—ज mfn. produced in water, water born, aquatic,
अम्बु—ज m. the plant Barringtonia Acutangula Gaertn.
a lotus (Nymphaea Nelumbo)
a muscle-shell, R. vii, 7, 10, the thunderbolt of Indra (‘cloud-born’), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बुज न० अम्बुनि जायते जन + ड । १ पद्मे २ सारसपक्षिणि । ३ चन्द्रे ४ कर्पूरे ५ हिजल् इति ख्याते वृक्षे च पु० । ६ शङ्खे पु० न० । ७ वज्रे च । वज्रस्य जलदप्रभवत्वात्तथा- त्वम् । “चापं पाशाम्बुज सरसिजान्यङ्कुशं पुष्पवाणमिति”- ऽभुवनेश्वरीध्याने अम्बुजं पद्मं नतु शङ्खमिति तन्त्र- सारोक्तेः अस्य शङ्खवाचकतापीति ज्ञायते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0331,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बुजं, क्ली, (अम्बुनि जायते, अम्बु + जन् + डः ।) पद्मं । इति मेदिनी ॥ “इन्दीवरेण नयनं मुख- मम्बुजेन” । इति शृङ्गारतिलके । “अम्बुजमम्बुनि जातं क्वचिदपि न जायतेऽम्बुजादम्बु” । इत्यद्भटः ।) वज्रं । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
अम्बुजः, पुं, (अम्बुसमीपे जातः ।) हिज्जलवृक्षः । इत्यमरः ॥ (निचुलवृक्षः ॥ “अम्बुजं कमले क्लीवं हिज्जले तु पुभानयं” । इति शब्दरत्नावली “अम्बुजो निचुले पुंसि कमले तु नपुंसकं” । इति मेदिनी ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-088-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंबुज" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें