🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जलज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जलज

अर्थ: जल में उत्पन्न या पैदा

व्युत्पत्ति: जल-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जलज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जलज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जलज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजलजःजलजौजलजाः
द्वितीयाजलजम्जलजौजलजान्
तृतीयाजलजेनजलजाभ्याम्जलजैः
चतुर्थीजलजायजलजाभ्याम्जलजेभ्यः
पञ्चमीजलजात् / जलजाद्जलजाभ्याम्जलजेभ्यः
षष्ठीजलजस्यजलजयोःजलजानाम्
सप्तमीजलजेजलजयोःजलजेषु
सम्बोधनहे जलजहे जलजौहे जलजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जलज
जलज
jalaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जलज १ वि॰ [सं॰] जल में उत्पन्न होनेवाला । जो जल में उत्पन्न हो ।
जलज २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कामल ।
२. शंख ।
३. मछली ।
४. पनीहाँ नाम का वृक्ष ।
५. सेवार ।
६. अंबुवेत । जलवेत ।
७. जलजंतु ।
८. सामुद्रिक या लोनार नमक ।
९. मोती ।
१०. कुचले का पेड़ ।
११. चौलाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जल—ज mfn. produced or born or living or growing in water, coming from or peculiar to water, MBh. ii, 94; R. ii, 59, 11; Hariv.; Suśr.
जल—ज m. an aquatic animal, fish, Gaut.; R.; Suśr. &c.
Barringtonia acutangula, L.
sea-salt, L.
N. of several signs of the zodiac connected with water, Dīp.
जल—ज m. (also n., L.) a conch-shell (used as a trumpet, Hariv. 10936; Ragh.; BhP.), MBh. vi, 4996; Hariv. 8056; BhP. viii, 20, 31
जल—ज n. = -ज-द्रव्य, VarBṛS. xiii, xv
= -रुह्, MBh. ii f.; Hariv.; R. iv; BhP. iii
a kind of ebony, Bhpr. (v.l. ˚ल-द)
= ˚ल-कुन्तल, L.
= -वेतस, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलज न० जले जायते जल--ड । १ पद्मे २ शङ्खे च भाद ३ क्षारमेदे राजनि० । ४ मत्स्ये पु० स्त्री० शब्दच० ५ हिज्जलवृक्षे पु० (जलवेत) ६ वानीरवेते ७ शैव च पु० राजनि० । ८ कुपीलौ भावप्र० ९ जलजौ कर्क मीनौ मकरान्त्यार्द्धञ्च शिवमते कुम्भः” ज्यो० उक्तं १० कर्कटादिराशिषु । ११ जलजातमात्रे कुम्भीरादौ त्रि० “जलजानां पद्मानां स्थलानाञ्चैव सर्वशः” भा० ३ अ० । “जलजैः प्राणिभिः कीर्णाम्” “जलजैर्भूषि गुणैः” । “जलजैः कुसुमैश्चित्राम् “जलजैर्हरितोदकाः हरिवं० ६८ अ० तत्र पद्मे “वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलि- र्जलजासनम्” कुमा० । शङ्खे “निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः” “जलजासिगदाशार्ङ्गचक्रलाञ्छितमूर्त्तिभिः रघुः । मत्स्यादौ “न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्वला हृताः । स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः सुश्रु० । “निषेव्यमाणो जलजैश्च सत्त्वैः” हरिवं० २४३ अ० ११ अब्जे चन्द्रे च तस्य सलिलमयत्वात समुद्रजातत्वाद्ग तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3066,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलजं, क्ली, (जले जायते इति । जन + डः ।) पद्मम् । (यथा, कुमारे । २ । ३० । “वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्ज्जलजासनम् ॥”) शङ्खः । इति मेदिनी । जे, २४ ॥ (यथा, रघुः । ७ । ६३ । “ततः प्रियोपात्तरसेऽधरौष्ठे निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः ॥”) लोणारम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
जलजः, पुं, (जले जायते इति । जल + जन् + डः ।) मत्स्यः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा, रामा- यणे । २ । ६१ । २२ । “स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः । स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥”) जले निवासात् कुम्भीरशिशुमारादयः । एषां मांसगुणाः । गुरुत्वम् । उष्णत्वम् । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । वातनाशित्वम् । शुक्रवर्द्धनत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ हिज्जलवृक्षः । शैवलः । वानीरवृक्षः । शङ्खः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुपीलुः । इति भावप्रकाशः ॥ कर्कटमीन- कुम्भराशयः मकरशेषार्द्धञ्च । इति दीपिका ॥ जलजाते, त्रि ॥ (यथा, हरिवंशे । ६७ । ३२ । “जलजैः प्राणिभिः कीर्णां जलजैर्भूषितां गुणैः । जलजैः कुसुमैश्चित्रां जलजैर्हरितोदकाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-522-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जलज" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जलजजलज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जलज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलज 📚 ➤ जल में उत्पन्न या पैदा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जलज 📚जल में उत्पन्न होनेवाला । जो जल में उत्पन्न हो🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें