🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:09:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शुक्ति
śukti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नख (गन्धद्रव्य) के नाम (2.4.130) शंख · खुर · कोलदल · नख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सीप । सीपी ।
२. ताल की सीपी । सुतुही ।
३. शंख ।
४. दो कर्ष या चार तोले की एक तौल ।
५. बेर ।
६. नखी नामक गंधद्रव्य ।
७. अर्श । बवासीर ।
८. आँख का एक रोग जिसमें सफेद डेले के ऊपर मांस की एक बिंदी स ी निकल आती है ।
९. कपाल जो काली या कापालिकों के हाथ में रहता है ।
१०. हड्डी ।
११. घोड़े का गरदन अथवा छाती की एक भौंरी ।
१२. छोटा शंख । शंखनख (को॰) । यौ॰—शुक्तिकर्ण = जिसके कान सीपी के समान हों । शुक्ति- खलति = पूर्णतः खल्वाट । पूरी तरह गंजा । शुक्तिचूर्णक । शुक्तिपेशी = दे॰ शुक्तिपुट । शुक्तिबीज । शुक्तिवधू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुक्ति f. (prob. fr. √ 1. शुच् and orig. ‘shining, bright’) a pearl-oyster or oyster shell (eight sources of pearls are enumerated by Sch. on Kir. xii, 40, viz. clouds, elephants, fish, serpents, bamboos, conch-shells, boars, and oyster shells), Kauś.; Kāv. &c.
a small shell or cockle, L.
a portion of a skull (used as a cup &c.), W.
a bone, BhP.
Tamarindus Indica, L.
Unguis Odoratus, L.
any perfume or fragrant substance, R.
a curl or feather on a horse's neck or breast, Śiś.
a measure of weight (= 1/2 Pala or 4 Karṣas), ŚārṅgS.
a partic. disease of the cornea, Suśr.
hemorrhoids, L.
शुक्ति m. N. of an Āṅgirasa, PañcavBr.
of a mountain, MārkP. (w.r. सुक्ति)
pl. N. of a people, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुक्तिः f. [शच्-क्तिन्] 1 An oyster. shell, pearl-oyster; पात्रविशेषन्यस्तं गुणांतरं व्रजति शिल्पमाधातुः । जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य M. 1. 6; Bh. 2. 67; R. 13. 17. --2 A conchshell. --3 A small shell, muscle. --4 A portion of the skull. --5 A curl of hair1 on a horse's breast (or neck); Śi. 5. 4; see Malli. thereon. --6 A [] kind of perfume. --7 A particular weight equal to two Karṣas. --8 Hemorrhoids. --Comp. --उद्भवं, --जं a pearl. --पुटं, --पेशी a pearl-oyster shell. --वधूः the pearl-oyster. --वीजं a pearl. --स्पर्शः dusky spots on a pearl2. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48. [2] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुक्ति स्त्री शुच--क्तिन् । १ जलजन्तुभेदे (झिनुक) राजनि० २ कपालखण्डे ३ शङ्खे ४ शङ्खनखे ५ नख्याम् ६ अर्शोरोगे ७ अश्वावर्त्तके मेदि० । ८ नेत्ररोगभेदे हेमच० । चक्षूरोग- शब्दे २८४४ पृ० दृश्यम् । ९ कर्षद्वयपरिमाणे शब्दमा० १० चतुष्कर्षमाने वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5125,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुक्तिः, स्त्री, (शुच् + क्तिन् ।) जलजन्तुविशेषः । झिनुक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मुक्ता- स्फोटः २ । इत्यमरः ॥ शुक्तिका ३ । इति जटाधरः ॥ मुक्तिप्रसूः ४ महाशुक्तिः ५ तौतिकः ६ मौक्तिकप्रसवा ७ मौक्तिकशुक्तिः ८ मुक्तामाता ९ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । स्निग्धत्वम् । श्वासहृद्ग्रहनाशित्वम् । शूल- प्रशमनत्वम् । रुच्यत्वम् । मधुरत्वम् । दीप- नत्वञ्च । इति राजनिर्घ ण्टः ॥ कपालखण्डम् । शङ्खः । शङ्खनखः । नखी । अश्वावर्त्तः । अर्शोरोगः । इति मेदिनी ॥ चक्षूरोगविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ तद्विवरणं यथा, -- “प्रस्तारिशुक्लक्षतजोऽधिमांस- स्राग्वर्म्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाः । स्याच्छक्तिका सार्ज्जुनपिष्टकाख्या जालं शिराणां पिडिकाश्च तासाम् ॥ रोगा वलासग्रथितेन सार्द्ध- मेकादशोक्ताः खलु शुक्रभागे ॥” शुक्तिमाह । “श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवोऽयं [] शुक्लाभाः शितनिचिताः स शुक्तिसंज्ञः ।” श्यावा इत्यादि वर्णत्रयविकल्पो बोद्धव्यः ॥ * ॥ अथास्याश्चिकित्सा । “सेक आश्चोतनं पिण्डीविडालस्तपंणं तथा । पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्पैर्नेत्रमुपाचरेत् ॥” इति कल्पविधिः ॥ तत्र सेकविधिर्यथा, -- “सेकस्तु दिवसे कार्य्यो रात्रौ चात्यन्तिके गदे । सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्व्वस्मिन्नयने हितः ॥ मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलम् एरण्डदलमूलत्वक्शृतमाजं पयो हितम् । सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनम् १ ॥ यष्टीगैरिकसिन्धूत्थदार्व्वीतार्क्षैः समांसकैः । जलपिष्टैर्वहिर्लेपः सर्व्वनेत्रामयापहः ॥” २ ॥ इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ कर्षद्वयपरिमाणम् । इति शब्दमाला ॥ चतु- स्तोलकपरिमाणम् । तत्पर्य्यायः । अष्टमिका २ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-114-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुक्ति" आता है (20)
पटोलक सीपी । शुक्ति । सुतहीमुक्तास्फोट सीप । शुक्तिमुक्तागार सीप । शुक्तिमुक्ताप्रसू सीप । शुक्तिलवणजल समुद्र । यौ॰—लवणजलोदभव=शंख । शुक्तिस्रौतिक सीप । शुक्तिसितालिका ताल की सीपी । जलसीप । शुक्ति । सितुहीदुर्नाम्नी शुक्ति । सीप । सुतुहीसदफ सोप । शुक्ति । यौ॰—सदफे सादिक = सच्ची सीपी । वह सीपी जिसमें मोती होसुकुति † पु संज्ञा स्त्री॰ सीप । शुक्तिमुक्तवास सीप । शुक्तिमुक्तमाता सीप । शुक्तिमुक्तागृह सीप । शुक्तिमुक्तावास सीप । शुक्तिमुक्तामाता सीप । शुक्तितौतिक मुक्ता । मोतीसीप कड़े आवरण के भीतर बंद रहनवाला शंख घघि आदि को जाति का एक जलजंतु जो छीट …कुलपर्वत सात पहाड़ों का एक समूह जिसके अंतर्गत ये पर्वत आते हैं—महेंद्र, मलय, सह…शुक्लवर्ग उच्चटा वस्तुओं का समूह । वैद्यक में श्वेत वस्तुओं का वर्ग । जैसे, शंख,…दुर्नाम बुरा नाम । कुख्याति । बदनामी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें