🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:48:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुर्नाम
durnāma
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्नाम संज्ञा पुं॰ [सं॰ दुर्नामन्]
१. बुरा नाम । कुख्याति । बदनामी ।
२. गाली । बुरा वचन ।
३. बवासीर ।
४. शुक्ति । सौप । सुतही ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्नाम, [न्] क्ली, (दुर्दुष्टं नाम यस्य ।) अर्शो- रोगः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४५ । “दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् । दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेः प्रदीपनम् ॥” पित्तजश्लेष्मजयोरनयोर्हेतुर्यथा, -- “कट्वम्ललवणोष्णानि विदाहीनि भुरूणि च । सेवनानिलतोयेन श्रमाद्व्ययामपीडया । यानव्यायामदोषाद्वा दुर्नाम पित्तसम्भवम् ॥ अव्यायामात्तस्य शीलादजस्रं शीताद्वान्यद्वातसंसेवनाच्च । गौण्यात्यम्लात्तैलसम्पिच्छिलेन दुर्नामा सञ्जायते श्लेष्मदोषात् ॥” इति हारीते चिकित्सितस्थाने द्वादशेऽध्याये ॥ चिकित्सास्य यथा, -- “व्योषाण्यरुष्करविडङ्गतिलाभयानां चूर्णं गुडेन सहितन्तु सदोपयोज्यम् । दुर्नामकुष्ठगरशोथशकृद्विवन्धा- नग्नेर्जयत्यबलतां क्रिमिपाण्डुताञ्च ॥” इति व्योषाद्यचूर्णम् ॥ पचेद्वारिचतुर्द्रोणे कण्टकार्य्यमृताशतम् । तत्राग्नित्रिफलाव्योषपूतिकत्वक्कलिङ्गकैः ॥ स काश्मर्य्यविडङ्गैस्तु सिद्धं दुर्नाममेहनुत् । घृतं सिंह्यमृतं नाम बोधिसत्त्वेन भाषितम् ॥ इति सिंह्यमृतं घृतम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणि संग्रहे अर्शोऽधिकारे ॥ “मृल्लिप्तं शौरणं कन्दं पक्त्वाग्नौ पुटपाकवत् । अद्यात् सतैललवणं दुर्नामविनिवृत्तये ॥” “चूर्णीकृताः षोडश शूरणस्य भागास्ततोऽर्द्धेन च चित्रकस्य । महौषधाद्द्वौ मरिचस्य चैको गुडेन दुर्नामजयाय पिण्डी ॥” इति शूरणपिण्डी ॥ इति वाभटे चिकित्सास्थाने अष्टमेऽध्याये ॥ “माणशूरणभल्लातत्रिवृद्दन्तीसमन्वितम् । त्रिकत्रयसमायुक्तं लौहं दुर्नामनाशनम् ॥ इति माणाद्यं लौहम् ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे अर्शोऽधिकारे ॥ “सर्व्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः । तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्त्तते ॥ ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिमृद्नाति देहिनाम् ॥” इति सुश्रुते निदानस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-732-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें