🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नख
nakha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नख (गन्धद्रव्य) के नाम (2.4.130) शुक्ति · शंख · खुर · कोलदल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथ या पैर का नाखून । विशेष— दे॰ नाखून । पर्या॰—पुनर्भव । कररुह । नखर । कामांकुश । करज । पाणिज कराग्रज । करकँटक । स्मरांकुश । रतिपथ । करचंद्र । करांकुश ।
२. एक प्रसिद्ध गंधद्रव्य जो सीप या घोंघे आदि की जाति के एक प्रकार के जानवर के मुँह का ऊपरी आवरण या ढकना होता है । विशेष—इसका आकार नाखून के समान चंद्राकार या कभी कभी बिलकुल गोल भी होता है । यह छोटा, बड़ा, सफेद, नीला कई प्रकार और रंम का होता है; जिनमें से छोटा और सफेद रँग का अच्छा माना जाता है । छोटे को वैद्यक ग्रंथों मे क्षुद्र- नखी और बड़े को शंखनकी, व्याघ्रमखी बृहन्नखी कहते हैं । किसी किसी का आकार घोड़े के सुम या हाथी के कान के समान भी होता है । इसे जलाने से बदबू निकलती है पर तेल में डालने से खुशबू निकलती है । इसका व्यवहार दवा के लिये होता है । वैद्यक के अनुसार यह हलका, गरम, स्वादिष्ट, शुक्र- वर्धक और व्रण, विष श्लेष्मा, वात, ज्वर, कुष्ट और मुख की दुर्गंध दूर करनेवाला है ।
३. खंड । टुकड़ा ।
४. बीस की संख्या (को॰) ।
५. क्लीब । नपुंसक (को॰) ।
नख २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ नख]
१. एक प्रकार का बटा हुआ महीन रेशमी तागा जिससे गुड्डी उड़ाते और कपड़ा सीते हैं ।
२. गुड्डी उड़ाने के लिये वह पतला तागा जिसपर माँझा दिया जाता है । डोर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नख m. n. (fr. √ नघ् [?] cf. नघमार; prob. not fr. न + ख in spite of Pāṇ. vi, 3, 75; ifc. f(ई). ) a finger-nail, toe-nail, claw, talon, the spur of a cock, RV. &c. &c. (˚खानि-√ कृ, or √ कॢप्, to cut the nails, Kauś.; Mn.)
= 20 Sūryas.
नख n. and (ई), f. Unguis Odoratus, VarBṛS.; Hcat.
नख m. part, portion.
नख [cf. Gk. ὄνυξ, stem ὀ-νυχ; Lat. unguis; Lit. nágas; Slav. nogǔtǐ; Angl.Sax. naegel; Eng. nail; Germ. Nagel.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (524,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नखः, --खं 1 A nail of a finger or of a toe, claw, talon; नखानां पांडित्यं प्रकष्टयतु कस्मिन्मृगपतिः Bv. 1. 2; R. 2. 31; 12. 22. --2 The number ‘twenty’. --खः A part, portion. --Comp. --अंकः a scratch, nail-mark; Bv. 2. 32. --आघातः a scratch, nailwound; Māl. 5. 23. --आयुधः {1} a tiger; Māl. 3. 17. {2} a lion. {3} a cock. --आशिन् m. an owl. --कुदृः a barber. --जाहं the root of a nail. --दारणः a falcon, hawk. --(णं) a pair of nail-scissors. --निकृंतनं, --रंजनी a pair of nail-scissors, nailparer. --पदं, --व्रणः a nail-mark, or scratch; नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रबिंदून् Me. 35. --मुचः a bow. --लेखकः a nail-painter. --लेखा {1} a nailmark. {2} nail-painting. --विषः a man; नखविषा नरादयः. --विष्किरः a bird of prey (tearing with claws). --शंखः a small shell.
नखः, --खं 1 A nail of a finger or of a toe, claw, talon; नखानां पांडित्यं प्रकष्टयतु कस्मिन्मृगपतिः Bv. 1. 2; R. 2. 31; 12. 22. --2 The number ‘twenty’. --खः A part, portion. --Comp. --अंकः a scratch, nail-mark; Bv. 2. 32. --आघातः a scratch, nailwound; Māl. 5. 23. --आयुधः {1} a tiger; Māl. 3. 17. {2} a lion. {3} a cock. --आशिन् m. an owl. --कुदृः a barber. --जाहं the root of a nail. --दारणः a falcon, hawk. --(णं) a pair of nail-scissors. --निकृंतनं, --रंजनी a pair of nail-scissors, nailparer. --पदं, --व्रणः a nail-mark, or scratch; नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रबिंदून् Me. 35. --मुचः a bow. --लेखकः a nail-painter. --लेखा {1} a nailmark. {2} nail-painting. --विषः a man; नखविषा नरादयः. --विष्किरः a bird of prey (tearing with claws). --शंखः a small shell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0605-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नख सर्पणे भ्वा० पर० सक० सेट् । नखति अनखीत् अनाखीत् ननाख नेखतुः । अणोपदेशत्वात् न णत्वं प्रनखति ।
नख पु० न० न खं “छिद्रमत्र नभ्राडित्यादि” पा० नञो न नलोपः नखन्यते खन--ड वा नह बन्धने “नहेर्लोपश्च” ख वा उणा० । १ करजे कराङ्गुल्यग्रस्ये कण्टके अमरः । “कामिनामनिभृतान्यपि रम्भास्तम्भकोमलतलेषु नखानि” माघः “न च्छिन्द्यान्नखलोमानि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान्” मनुः “नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्” कुमा० “ऐन्द्रिः किन्त नखैस्तस्या विददार स्तनौ द्विजः” रघुः “न नखैर्विलिखेद्भू- मिम्” कूर्मपु० । खाङ्गत्वेऽपि उपसमर्जने क्रोडा० स्त्रियां ङीषोनिषेधे संज्ञायां “नखमुखात् संज्ञायाम्” नियमात् ङीष् । शूर्पणखा गौरमुखा असंज्ञायान्तु ताम्रानखी कन्या सि० कौ० । नखस्य मूलं कर्णा० जाहच् । नख- जाह तन्मूले न० “लोष्ट्रमर्द्दी तृणच्छेदी नखस्वादी च यो नरः” मनुना तस्य दन्तेन खादनं निषिद्धम् । २ खण्डे पु० हेम० ३ शुक्तिकायां गन्धद्रव्यभेदे न० स्त्री० स्त्रियां बह्वा० ङीप् । “द्विधा शङ्खनखाख्यान्या शुक्त्याख्या वदरीच्छदा” रत्नमा० “खल्पपत्रस्त्वसौ शुक्ति- र्नखरी वदरच्छदा । महांस्त्वसौ शङ्खनखः शङ्खाख्यो गन्धसारणः” शब्दार्थचि० “नखद्वयं ग्रहश्लेष्मवातास्र- ज्वरकुष्ठहृत् । लघूष्णं शुक्रलं वर्ण्यं स्वादु व्रणविषा- पहम् । अलक्ष्मीमुखदौर्गन्ध्यहृत् पाकरसयोः कदु” भाव० तद्गुणा उक्ताः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3934,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नख, सर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) प्रणखति । इति दुर्गादासः ॥
नखं, क्ली, पुं, (नह्यते इव शरीरे । नह बन्धे + “नहेर्हलोपश्च ।” उणां ५ । २३ । इति खः हलोपश्च ।) अङ्गुलीकण्टकः । नह इति हिन्दी भाषा । तत्तु उपधातुविशेषः गर्भस्थ- बालकस्य षष्ठमासे भवति । इति सुखबोधः ॥ तत्पर्य्यायः । पुनर्भवः २ कररुहः ३ नखरः ४ इत्यमरः । २ । ६ । ८३ ॥ कामाङ्कुशः ५ करजः ६ पाणिजः ७ अङ्गुलीसम्भूतः ८ पुनर्नवः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ कराग्रजः १० करकण्टकः ११ स्मराङ्कुशः १२ रतिरथः १३ करचन्द्रः १४ कराङ्कुशः १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ रतिक्रीडायां नखाघातस्थानानि यथा, -- “नखाघातः प्रदातव्यो यथास्थानानि कर्म्मसु । पार्श्वयोः स्तनयोश्चैव ऊरौ चैव नितम्बके ॥ कक्षस्थले च कर्णान्ते कपाले बाहुमूलके । ग्रीवायां कण्ठदेशे च नखाघातं समाचरेत् ॥ तथा सर्व्वशरीरेषु नखं दद्यात् शनैः शनैः ॥” इति कामशास्त्रम् ॥ “न नखैर्विलिखेद्भूमिं गाञ्च सद्वेशयेन्नहि । न स्वाङ्गे नखवाद्यं वै कुर्य्यान्नाञ्जलिना पिबेत् ॥” इति कूर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
नखं, क्ली, स्त्री, (नखमिव आकृतिरस्त्यस्येति । अच् ।) नखीनामगन्धद्रव्यम् । नखी इति ख्यातः । तत्पर्य्यायः । शुक्तिः २ शङ्खः ३ खुरः ४ कोलदलम् ५ । इत्यमरः । २ । ४ । १३० ॥ करजाख्यः ६ अश्वखुरः ७ नखः ८ व्याघ्रनखः ९ नखी १० । “द्विधा शङ्खनखाख्योऽन्यः शुक्त्याख्यो वदरीच्छदः ।” इति रत्नमालायाम् । १४४ ॥ कररुहः ११ सिम्बी १२ शफः १३ चलः १४ कोशी १५ करजः १६ हनुः १७ नागहनुः १८ पाणिजः १९ वदरीपत्रः २० रूप्यः २१ पण्य- विलासिनी २२ सन्धिनालः २३ पाणिरुहः २४ । इति राजनिर्घण्ठः ॥ व्याघ्रायुधम् २५ चक्रकार- कम् २६ शङ्खनखः २७ नखरी २८ । इति शब्द- रत्नावली ॥ अपि च । अथ नखनखीगन्ध- द्रव्यम् । “नखं व्याघ्रनखं व्याघ्रायुधं तञ्चक्रकारकम् । [] नखं स्वल्पं नखी प्रीक्ता हनुर्हट्टविलासिनी ॥ नखद्वयं ग्रहश्लेष्मवातास्रज्वरकुष्ठहृत् । लघूष्णं शुक्रलं वर्ण्यं स्वादुव्रणविषापहम् ॥ अलक्ष्मीमुखदौर्गन्ध्यं हृत्पाकरसयोः कटुः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ स्वल्पनखस्य पर्य्यायः । नखी १ हनुः २ हट्ट- विलासिनी ३ । तयोर्गुणाः । ग्रहश्लेष्मवातास्र- ज्वरकुष्ठनाशित्वम् । लघुत्वम् । उष्णत्वम् । शुक्र- लत्वम् । वर्ण्यत्वम् । स्वादुत्वम् । व्रणविषालक्ष्मी- मुखदौर्गन्ध्यनाशित्वम् । पाकरसयोः कटुत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ कण्डुभूतविनाशित्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ रक्षोघ्नत्वम् । इति राज- वल्लभः ॥ * ॥ “शैलरुहं व्याघ्रनखं हनुहट्टविलासिनी । शुषिराञ्जनकेशी च कपोताङ्घ्रिर्नली खुरः ॥ स्वल्पपत्रस्त्वसौ शुक्तिर्नखरी वदरीच्छदा । महांस्त्वसौ शङ्खनखः शङ्खाख्यो गन्धसारणः ॥” इति भरतधृतवाचस्पतिः ॥
नखः, पुं, (नह्यतेऽनेनेति । नह + खः । हस्य लोपः ।) खण्डम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २५८ ॥ (नखीनामगन्धद्रव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-816-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नख" आता है (25)
नखर नख । नाखूनकरज नख । नाखूनकररुह नख । नाखूनकरशूक नख । नाखूनकरकंटक नख । नाखुनअंगुलीसंभूत नख । नाखुनबुद्धद्रव्य बुद्ध भगवान् की अस्थि, केश, नख, आदि स्मृतिचिह्न जो किसी स्तूप में संरक…कुलिज करज । नखपुनर्णव नख । नाखूनकरवाल नख । नाखूननहुर पु संज्ञा स्त्री॰ नाखून । नखनाखुन नख । यौ॰— नाखुनतराश = नहन्नीनाखून उँगलियों के छोर पर चिपटे किनारे वा नोक की तरह निकली हुई कडी वस्तु । नख…स्तौविक अस्थि, नख, केश आदि स्मृतिचिह्न जो स्तूप के नीचे संरक्षित हों । बुद्धद्…कामाकुंश नख । नाखूनअंगुलिसंभुत नखविष वह पदार्थ जो किसी प्राणी के शरीर में किसी प्रकार पहुँचने पर उसके प्राण…पाणिज उँगलीपाणिरुह उँगलीपुनर्भव फिर होना । पुनर्जन्मपाट रेशमगोखा दीवार में बना हुआ वह छोटा छेद जिसमें से बाहर की चीजें देखी जायँ । मोखा…दशांग पूजन में सुगंध के निमित्त जलाने का एक धूप जो दस सुगंध द्रव्यों के मेल …मलगिरी एक प्रकार का हल्का कत्थई रंग । विशेष—यह रंग रँगने के लिये कपड़ा पहले ह…उभयसुगधगण वे महकनेवाली वस्तुएँ, जिसकी सुगंध जलाने पर बी फैलती है, जैसे—चंदन सुगं…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें