🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करज
karaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्याघ्रनख (सुगन्धित द्रव्य) के नाम (2.4.129) व्याडायुध · व्याघ्रनख · चक्रकारक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नख । नाखून ।
२. उँगली । उ॰— (१) सिय अंदेश जानि सूरज प्रभु लियो करज की कोर । टूटत धनु नृप लुके जहाँ तहँ ज्यों तारागन भोर ।—सूर (शब्द॰) । (ख) करज मुद्रिका, कर कंकन छबि, कटि किंकिन, नूपुर पग भ्राजत । नख सिख कांति विलोकि सखी री शशि अरु भानु मगन तनु लाजत ।—सूर (शब्द॰) ।
३. नख नामक सुगंधित द्रव्य ।
४. करंज । कंजा ।
करज २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ क़र्ज़] दे॰ कर्ज । उ॰—लेन न देन दुकान न जागा । टोटा करज ताहि कस लागा ।— घट॰, पृ॰ २७५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर—ज m. ‘produced in or from the hand’, a finger-nail, Mn.; MBh.; Suśr. &c.
Pongamia Glabra (= करञ्ज), L.
कर—ज n. a kind of perfume (resembling a nail in appearance, = व्याघ्र-नख), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करज पु० करे जायते जम--ड । १ नखे “न च्छिन्द्यात् कर- जैस्तृणम्” मनुः । तन्नामनामके २ व्याघ्रनखाख्यगन्धद्रव्ये च (नखो) । मेदिनिः । ३ हस्तजातमात्रे त्रि० । कं शिरः जलं वा रञ्जयति रन्ज--णिच्--अण् नि० । (करमचा) ४ करञ्जवृक्षे । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1688,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करजं, क्ली, (करे जायते इति । कर + जन् + ड । व्याघ्रनखवदस्याकृतेस्तथात्वम् ।) व्याघ्रनखनाम- गन्धद्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ४ । ११९ ॥ (नवमीशब्दे- ऽस्य गुणा वक्तव्याः ॥)
करजः, पुं, (कं सुखं जलं वा रञ्जयतीति । रञ्जेः कर्म्मण्यण् ।) करञ्जवृक्षः । (“करञ्जकः स्यात् करजः पत्रसूची फलाशनः” । इति शब्द- रत्नावली ॥ करे जायते इति । जन + ड ।) नखः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ४ । ७० । “नमृल्लोष्टञ्चमृद्नीयान्न च्छिन्द्यात् करजैस्तृणम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-030-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करज" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें