🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इडा
iḍā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इडा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथिवी । भूमि ।
२. गाय ।
३. वाणी ।
४. अनलरत प्रार्थना । स्तुति ।
५. एक यज्ञपात्र । num>
६. आहुति, जो प्रयाजा और अनुयाजा के बीच दी जाती है ।
७. एक प्रकार का अप्रिय देवता जो असोमपा है ।
८. अन्न । हवि ।
९. नभदेवता ।
१०. दुर्गा । अंबिका ।
११. पार्वती ।
१२. कश्यप ऋषि की एक पत्नी जो दक्ष की पुत्री थी ।
१३. वसुदेव की एक स्त्री ।
१४. मनु या इक्ष्वाकु की पुत्री, जो बुध की स्त्री थी, जिससे पुरुरवा उत्पन्न हुआ था । इसे मैत्रावरुणी भी कहा जाता है ।
१५. ऋतध्वज रुद्र की स्त्री ।
१६. स्वर्ग ।
१७. एक नाड़ी जो बाईं ओर है । विशेष—यह नाड़ी पीठ की रीढ़ से होकर नाक तक है । बाईं साँस इसी से होकर आती जाती है । स्वरोदय में चंद्रमा इसका प्रधान देवता माना गया है । प्राचीनों के अनुसार यह प्रधान नाड़ी है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इडा, f. or (in Ṛg-veda) इळा, (not to be confounded with the inst. case of इड् above), refreshing draught, refreshment, animation, recreation, comfort, vital spirit, RV.; AV.; AitBr. offering, libation (especially a holy libation, offered between the Pra-yāga and Anu-yāga, and consisting of four preparations of milk, poured into a vessel containing water, and then partially drunk by the priest and sacrificers; personified in the cow, the symbol of feeding, and nourishment), ŚBr. i, 8, 1, 1, &c.; AitBr.; KātyŚr.; Kauś.; (metaphorically, cf. इद्), stream or flow of praise and worship (personified as the goddess of sacred speech and action, invoked together with Aditi and other deities, but especially in the Āprī hymns together with Sarasvatī and Mahī or Bhāratī), RV.; AV.; VS. &c. ; the earth, food, Sāy. a cow the goddess इडा or इळा (daughter of Manu or of man thinking on and worshipping the gods; she is the wife of Budha and mother of Purū-ravas; in another aspect she is called Maitrāvaruṇi as daughter of Mitra-Varuṇa, two gods who were objects of the highest and most spiritual devotion) N. of Durgā of a daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa of a wife of Vasudeva and of the Rudra Ṛta-dhvaja speech, BhP. heaven, L. earth, MBh. a particular artery on the left side of the body a tubular vessel (one of the principal channels of the vital spirit, that which is on the right side of the body), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (164,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इडा --ला [इल्-अच्, वा लस्य डत्वं] 1 The earth; प्रबुध्यते नूनमिडातलस्थः Mb. --2 Speech. --3 An offering, libation. (coming between प्रयाग and अनुयाग). --4 Refreshing draught. --5 (Hence) Food. --6 (Fig.) Steam or flow of praise or worship personified as the goddess of sacred speech. --7 Libation and offering of milk. --8 A cow. --9 N. of a goddess, daughter of Manu. (She is the wife of Budha and mother of Purūravas; [] she is also called मैत्रावरुणी as the daughter of मित्र and वरुण). --10 N. of Durgā. --11 Heaven. --12 A tubular vessel (नाडीभेद), (being in the right side of the body).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0275-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इडा, स्त्री, (इल् + क + टाप् ।) बुधग्रहभार्य्या । सा इक्ष्वाकुराजकन्या । (यथा हरिवंशे, -- “तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता । दिव्यसंहनना चैव इडा जज्ञे इति श्रुतिः” ॥) गौः । (यथा, भारते, -- “इडाज्यहोमाहुतिभिर्मन्त्रशिक्षाविशारदैः” ।) वचनं । (देवीभेदः । यथा, हरिवंशे, -- ‘श्रुतिःप्रीतिरिडाकान्तिःशान्तिःपुष्टिःक्रिया तथा’ ।) पृथ्वी । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते, घोषयात्रापर्ब्बणि २३५ । १० । “पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनमिडातलस्थः” ।) स्वर्गः । शरीरस्य वामभागस्था नाडी । इति हेमचन्द्रः ॥ (तथा च षट्चक्रभेदे २ श्लोके । “मेरोर्वाह्यप्रदेशे शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षे निषण्णे, मध्ये नाडी सुषुम्ना त्रितयगुणमयी चन्द्र- सूर्य्याग्निरूपा” । “मेरोर्मेरुदण्डस्य वाह्यप्रदेशे वहिर्भागे सव्यदक्षे वामदक्षिणे पार्श्वे शशिमिहिरशिरे चन्द्रसूर्य्या- त्मिके नाड्यौ इडापिङ्गलानाडीद्वयमितिफलि- [] तार्थः । निषण्णे वर्त्तेते” । ज्ञानसङ्कलनीतन्त्रे । ८ । “इडा नाम सैव गङ्गा यमुना पिङ्गला स्मृता । गङ्गायमुनयोर्मध्ये सुषुम्ना च सरस्वती ॥ एतासां सङ्गमो यत्र त्रिवेणी सा प्रकीर्त्तिता । तत्र स्नातः सदा योगी सर्व्वपापैः प्रमुच्यते” ॥ इयन्तु सकामकर्म्मानुष्ठायिजीवानां पुंनरावर्त्ति- कारिणी धूममार्गा पितृयानरूपिणी । अनयोरिडापिङ्गलयोर्मध्ये गता सुषुम्नैव ब्रह्म- नाडी यस्यां नाड्यां इदं सर्व्वं विश्वं प्रतिष्ठितम् । यथा उत्तरगीतायाम् । २ अध्याये । “इडा च वामनिःश्वासः सोममण्डलगोचरा । पितृयानमितिज्ञेया वाममाश्रित्य तिष्ठति ॥ १२ ॥ गुदस्य पृष्ठभागेऽस्मिन् वीणादण्डस्य देहभृत् । दीर्घास्थि मूद्ध्निर्पर्य्यन्तं ब्रह्मदण्डेति कथ्यते ॥ १३ ॥ तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं ब्रह्मनाडीति सूरिभिः ॥ १४ ॥ इडा पिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्ना सूक्ष्मरूपिणी ॥ सर्व्वं प्रतिष्ठितं यस्यां सर्व्वगं सर्व्वतोमुखम्” ॥ १५ ॥ परं आसामिडादीनां नाडीनां शोधनमकुर्व्वन् योगी कदाप्यात्मप्रसादं लब्धुं नार्हति तथा च भगवच्छङ्करोक्तयोगशास्त्रे । “ईप्सितानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि । प्राणायामं ततो गार्गि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥ मृदासने कुशान् सम्यक् आस्तीर्य्यामृतमेव च । लम्बोदरञ्च सम्पूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥ तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् । समग्रीवशिराः सम्यक् संवृतास्यः सुनिश्चलः । प्राङ्मुखोदङ्मुखोवापि नासाग्रन्यस्तलोचनः ॥ अतिभुक्तमभुक्तञ्च वर्ज्जयित्वा प्रयत्नतः । नाडीसंशोध्रनं कुर्य्यात् उक्तमार्गेण यत्नतः ॥ वृथा क्लेशो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्व्वतः । नासाग्रे शशभृद्वीजं चन्द्रातपवितानितम् ॥ सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थं वर्गसंयुतम् । विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ॥ इडया पूरयेद्वायुं वाह्यं ह्वादशमात्रकैः । ततोऽग्निं पूर्व्ववद्ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुतम् । रुषष्ठं विन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥ ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः । पुनः पिङ्गलयापूर्य्य घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥ तद्वद्विरेचयेद् वायुमिडया तु शनैः शनैः । त्रिचतुर्वत्सरञ्चापि त्रिचतुर्मासमेव च । गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यसेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-204-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इडा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें