🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:59:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पृथिवी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पृथिवी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पृथिवी

अर्थ: संप्रसारणम्" पृथ्वी

संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: प्रथ्+षिंवन्, संप्रसारणम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पृथिवी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पृथिवि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. पृथिवि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. पृथिवि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पृथिवी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमा—पृथिव्यौ—
द्वितीया—पृथिव्यौ—
तृतीया—पृथिवीभ्याम्—
चतुर्थी—पृथिवीभ्याम्—
पञ्चमी—पृथिवीभ्याम्—
षष्ठी—पृथिव्योः—
सप्तमी—पृथिव्योः—
सम्बोधन—हे पृथिव्यौ—

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृथिवी
पृथिवी
pṛthivī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृथिवी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ पृथ्वी । यौ॰—पृथिवीकंप । पृथिवीक्षित् । पृथिवीनाथ, पृथिवीपरिपालक, पृथिवीभुजंग = राजा । नरेश । पृथिविभृत् = पर्वत । धरणीधर । पृथिवीमंडल = भूमंडल । पृथिविरुह = पृथिवी पर पैदा होनेवाले वृक्ष । पृथिवी लोक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथिवी f. (= पृथ्वी f. of पृथु) the earth or wide world (‘the broad and extended One’, personified as देवी and often invoked together with the sky [cf. 3. दिव् and द्यावा-पृथिवी, RTL. 182]; according to VP. daughter of पृथु; the Veda makes 3 earths, one called भूमि, inhabited by men, and 2 under it; there is also an earth between the world of men and the circumambient ocean [ŚBr.] and one extending through the 3 worlds [Naigh.]), RV. &c. &c.
land, ground, soil, ib.
earth regarded as one of the elements, Prab.; Suśr.
= अन्तरिक्ष, Naigh. i, 3
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (646,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथिवी [cf. Uṇ. 1. 184] 1 The earth; (sometimes written पृथिवि also) --2 Ground, soil. --3 The earth considered as one of the nine substances or five primary elements. --Comp. --इंद्रः, --ईशः, --क्षित् m., --पालः, --पालकः, --भुज् m., --भुजः, --शुक्रः a king. --तलं the surface of the earth. --पतिः {1} a king. {2} Yama, the god of death. --भंडलः, --लं the circuit of the earth. --रुहः a tree: पवमानः पृथिवीरुहानिव R. 8. 9. --लोकः terrestrial world, the earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृथिवी" आता है (39)
इडा पृथिवी । भूमिउर्वी पृथिवी । यौ॰—उर्वीजा । उर्वीतल । उर्वीधव, उर्वीपति, उर्वीभृत, उर्वीश ।…क्षिति पृथिवीक्षौणी पृथिवी । यौ॰—क्षैणीप्राचीर = समुद्र । क्षौणीपति = भुपति । क्षौणीधर = प…इडिका पृथिवी । धरतीखगवती पृथिवी । धरतीखस्तनी पृथिवीजगद्वहा पृथिवीउदधिमेखला पृथिवीभुवि भूमि । पृथिवीखंडिनी पृथिवी । धरतीभुवनकोश भूमंड़ल । पृथिवीक्षा पृथिवीजगतीतल पृथिवी । भूमिचतुरंता पृथिवीपर्वतकीला धरित्री । पृथिवीसहलोकधातु बौद्धों के अनुसार एक लोक का नाम । वह लोक जहाँ मनुष्य बसते है । पृथिवीउदधिवस्त्रा पृथिवीइकलोम पृथिवी ।भूखंडवनवसना धरती जिसका वस्त्र वन है । पृथिवीदेवयजनी पृथिवीशैलाधार पर्वतों का आधार, पृथिवीकेलिशुचि पृथिवी । धरतीवसनार्णवा भूमि । पृथिवीसुगंधिमाता पृथिवीअसुर दैत्य । राक्षसकृषि खेती । काश्त । किसानीजगती संसार । भुवननृतु सज्ञा पुं॰कूर्म ॰ पुं॰क्षमा चित्त की एक प्रकार की वृत्ति जिसस े मनुष्य दूसरे द्वार पहुँचाए हुए कष्…वल्लि लतापृश्नि सुतप नामक राजा की रानी का नामताविषी देवकन्यापंचाग्नि अन्वाहार्य पचन, गार्हपत्य, आहवनीय, आवसथ्य ओर सभ्य नाम की पाँच अग्नियाँअग्निगर्भा शमी वृक्षपूषण सूर्यपांशुला कुलटासुरावनि देवताओं की माता, अदिति

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पृथिवीपृथिवी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पृथिवी 📚 ➤ संप्रसारणम्" पृथ्वी
संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृथिवी 📚दे॰ 'पृथ्वी' । यौ॰—पृथिवीकंप । पृथिवीक्षित् । पृथिवीनाथ, पृथिवीपरिपालक…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पृथिवी
पृथ्वी के और नाम (२.१.३) — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथ्वी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬