🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:12:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पृश्नि
pṛśni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छोटे शरीर वाला (2.6.48)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृश्नि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सुतप नामक राजा की रानी का नाम ।
२. चितले रंग की गाय । चितकबरी गाय ।
३. पिठवन ।
४. रश्मि । किरण ।
५. पृथिवी । धरती (को॰) ।
६. कृष्ण की माता देवकी कान नाम (को॰) ।
पृश्नि २ संज्ञा पुं॰
१. अनाज ।
२. वेद ।
३. पानी । जल ।
४. अमृत या दुग्ध ।
५. एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
६. वामन । बौना । (को॰) ।
पृश्नि ३ वि॰
१. जिसका शरीर दुबला पतला हो ।
२. सफेद रंग का ।
३. चितकबरा ।
४. साधारण । मामूली ।
५. छोटे कद का । ह्रस्वकाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृश्नि mfn. (Uṇ. iv, 52) variegated, dappled, piebald, speckled, spotted (said esp. of cows, serpents, frogs &c.), RV.; AV.; Br.; ŚrS.; MBh.
(pl.) manifold, different (as desires), TS.
dwarfish, thin, small, L.
पृश्नि m. N. of a prince (the father of Śvaphalka), Hariv.; VP.
(pl.) N. of a family of Ṛṣis, MBh. (˚नयो ऽजाह्, the supposed authors of RV. ix, 86, 31-40; Anukr.)
पृश्नि (इ), f. a dappled cow (fig. = milk, the earth, a cloud, the starry sky), RV.; MBh.
a ray of light, L.
N. of the mother of the Maruts, RV.
of the wife of Savitṛ, BhP.
of the wife of king Su-tapas (who in a former birth under the name of Devakī was mother of Kṛṣṇa), ib.
पृश्नि n. (with भरद्-वाजस्य) N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
पृश्नि [cf. √ पृष्; Gk. περκνός.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (647,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृश्नि(ष्णि) a. [स्पृअ-नि˚ किच्च पृषो˚ सलोपः; Uṇ. 4. 52] 1 Short, small, dwarfish. --2 Delicate, feeble. --3 Diversified, spotted. --4 Various, diverse (Ved.). --श्निः A dwarf. --श्नि f. 1 A ray of light. --2 The earth. --3 The starry sky. --4 N. of Devakī, mother of Kṛṣṇa. --5 The earth. --6 A cloud. --7 Milk. --Comp. --गर्भः, --धरः, --भद्रः epithets of Kṛṣṇa. --शृंगः {1} an epithet of Kṛ ṣṇa. {2} of Gaṇeśa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0719-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृश्नि त्रि० स्पृश--प्रच्छ--वा नि किच्च पृषो० सलोपः । १ स्वल्पे २ दुर्बलास्थियुक्ते ३ खर्वे च अमरः । ४ रश्मौ श्रीकृष्णस्य जन्मान्तरे मातृभूतायां देवकीरूपेण द्वापरे प्रादुर्भूतायां ५ वसुदेवपत्न्याञ्च स्त्री । “त्वमेव पूर्बसर्गे भूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति! । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः । अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति स्मृतः । तयोर्वा पुन- रेवाहमदित्याम्बस कश्यपात् । उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः । तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषा हि वाम् । जातो भूयस्तयोरेव” भाग० १० । ३ अ० । देवकीं प्रति वासुदेववाक्यम् । ५ साधरणे त्रि० निघण्टुः ६ सवितुःपत्नीभेदे स्त्री भाग० ६ । १८ । १ । ७ ऋषिभेदे पु० भा० द्रो १९१ अ० । युधाजिन्नृपस्य माद्र्यां जाते ८ पुत्रभेदे अग्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृश्निः, त्रि, (स्पृश्यते इति । स्पृश संस्पर्शे + “घृणि- पृश्नीति ।” उणा० ४ । ५२ । इति नि निपातनात् साधुः ।) अल्पतनुः । इत्यमरः । २ । ६ । ४८ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । २६ । ८६ । “दक्षां पृश्निं बृहतीं विप्रकृष्टां शिवामृद्धां भगिनीं सुप्रसन्नाम् । विभावरीं सर्व्वभूतप्रतिष्ठां गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते ॥”) खर्व्वदुर्ब्बलाल्पास्थिः । इति भरतः ॥ (शुक्ल- वर्णः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १६० । ३ । “धेनुञ्च पृश्निं वृषभं सुरेतसम् ॥” “पृश्निं शुक्लवर्णां धेनुम् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ प्राप्ततेजाः । यथा, ऋग्वेदे । १० । १८९ । १ । “आयं गौः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः ॥”)
पृश्निः, स्त्री, (स्पृपति द्रव्यजातं स्पृश्यते इति वा । स्पृश + “घृणिस्पृश्नीति ।” उणा० ४ । ५२ । इति नि निपातनात् साधुः ।) रश्मिः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (अन्नम् । वेदाः । जलम् । अमृतम् । इति महाभारतम् । १२ । ३४१ । ४४ ॥) सुत- पोराजपत्नी । सैव जन्मान्तरे देवकी भूता । इति श्रीभागवते १० स्कन्धः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-230-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृश्नि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें