🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:14:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उर्वरा
urvarā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सब फ़सलों से भरपूर भूमि (2.1.5)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उर्वरा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उपजाऊ भूमि ।
२. पृथ्वी । भूमि ।
३. एक अप्सरा ।
४. सूत या ऊन आदि की ढेरी या गड्ढी (को॰) ।
५. घुँघराले बाल (हास परिहा में) (को॰) ।
उर्वरा २ वि॰ स्त्री॰ उपजाऊ । जरखेज । यौ॰—उर्वरा शक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर्वरा f. (probably connected with उरु), fertile soil, field yielding crop, RV.; AV.; TS.; ŚBr. &c.
land in general, soil, the earth, Bālar.; Śārṅg. &c.
N. of an Apsaras, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (218,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर्वरा [उरु शस्यादिकमृच्छति, ऋ-अच्] 1 Fertile soil (yielding every kind of crop); पततां गणैः पिबतु सार्धमुर्वरा Śi. 15. 66. --2 Land in general. --3 A mixed mass of fibres, wool &c. --4 A humorous term for curled hair.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0341-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उर्वरा स्त्री उरु शस्यादिकमृच्छति ऋ--अच् ६ त० । १ सर्वशस्या- द्यभूमौ “पततां गर्णः पिवतु सार्द्धमुर्वरा” माघः २ भूमिमात्रे [] विश्वः ३ अधिकेंत्रि० उर्वरमधिवं जातमस्य तारका० इतच् । उर्वरित आधिक्ययुक्ते (उपचान) अधिके । उरून् महत ऋच्छति ऋ--अच् ६ त० । अप्सरोभेदे “कलानिधिर्गुण- निधिकर्पूरतिलकोर्व्वरा” काशीस्व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1368-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उर्व्वरा, स्त्री, (ऋच्छतीति । ऋ + अच् + टाप् । यद्वा उर्व्यते उर्व्व + घ । यद्वा उर्व्वं राति । उर्व + रा + क्विप् ।) सर्व्वशस्याठ्या भूमिः । (यथा अथर्व्ववेदे १० । ६ । ३३ । “यथा वीजमुर्व्वरायां कृष्टे कालेन रोहति” ।) भूमीमात्रम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ (अप्सरोमेदः । यथा काशीखण्डे । “कलानिधिर्गुणनिधिः कर्पूरतिलकोर्व्वरा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें