🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:11:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उर्वरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उर्वरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उर्वरा

अर्थ: उपजाऊ भूमि

संस्कृत: सर्वसस्याढ्यभूमिः

व्युत्पत्ति: उरु शस्यादिकमृच्छ्ति - ऋ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उर्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उर्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उर्वरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. उर्वरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उर्वरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउर्वराउर्वरेउर्वराः
द्वितीयाउर्वराम्उर्वरेउर्वराः
तृतीयाउर्वरयाउर्वराभ्याम्उर्वराभिः
चतुर्थीउर्वरायैउर्वराभ्याम्उर्वराभ्यः
पञ्चमीउर्वरायाःउर्वराभ्याम्उर्वराभ्यः
षष्ठीउर्वरायाःउर्वरयोःउर्वराणाम्
सप्तमीउर्वरायाम्उर्वरयोःउर्वरासु
सम्बोधनहे उर्वरेहे उर्वरेहे उर्वराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उर्वरा
उर्वरा
urvarā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सब फ़सलों से भरपूर भूमि (2.1.5)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उर्वरा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उपजाऊ भूमि ।
२. पृथ्वी । भूमि ।
३. एक अप्सरा ।
४. सूत या ऊन आदि की ढेरी या गड्ढी (को॰) ।
५. घुँघराले बाल (हास परिहा में) (को॰) ।
उर्वरा २ वि॰ स्त्री॰ उपजाऊ । जरखेज । यौ॰—उर्वरा शक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर्वरा f. (probably connected with उरु), fertile soil, field yielding crop, RV.; AV.; TS.; ŚBr. &c.
land in general, soil, the earth, Bālar.; Śārṅg. &c.
N. of an Apsaras, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (218,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर्वरा [उरु शस्यादिकमृच्छति, ऋ-अच्] 1 Fertile soil (yielding every kind of crop); पततां गणैः पिबतु सार्धमुर्वरा Śi. 15. 66. --2 Land in general. --3 A mixed mass of fibres, wool &c. --4 A humorous term for curled hair.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0341-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उर्वरा स्त्री उरु शस्यादिकमृच्छति ऋ--अच् ६ त० । १ सर्वशस्या- द्यभूमौ “पततां गर्णः पिवतु सार्द्धमुर्वरा” माघः २ भूमिमात्रे [] विश्वः ३ अधिकेंत्रि० उर्वरमधिवं जातमस्य तारका० इतच् । उर्वरित आधिक्ययुक्ते (उपचान) अधिके । उरून् महत ऋच्छति ऋ--अच् ६ त० । अप्सरोभेदे “कलानिधिर्गुण- निधिकर्पूरतिलकोर्व्वरा” काशीस्व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1368-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उर्व्वरा, स्त्री, (ऋच्छतीति । ऋ + अच् + टाप् । यद्वा उर्व्यते उर्व्व + घ । यद्वा उर्व्वं राति । उर्व + रा + क्विप् ।) सर्व्वशस्याठ्या भूमिः । (यथा अथर्व्ववेदे १० । ६ । ३३ । “यथा वीजमुर्व्वरायां कृष्टे कालेन रोहति” ।) भूमीमात्रम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ (अप्सरोमेदः । यथा काशीखण्डे । “कलानिधिर्गुणनिधिः कर्पूरतिलकोर्व्वरा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उर्वराउर्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उर्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | उर्वरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उर्वरा 📚 ➤ उपजाऊ भूमि
संस्कृत: सर्वसस्याढ्यभूमिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उर्वरा 📚उपजाऊ भूमि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उर्वरा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उर्वरा: उरु शस्यादिकमृच्छ्ति - ऋ+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें