🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मदिरा
madirā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वारुणी (3.3.58) पश्चिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मदिरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] भबके सै खीच या सड़ाकर बनाया हुआ प्रसिद्ध मादक रस । वह अकं जिसके पीने से नशा हो । शराब । दारू । मद्य । विशेष—मदिरा के प्रधान दो भेद हैं । एक वह जिसे आग पर चढ़ाकर भबके से खींचते हैं, जिसे अभिस्रवित कहते है । दूसरा वह जिसमें सड़ाकर मादकता उत्पन्न की जाती हैं और जिसे पयुंषित कहते हैं । दोनों प्रकार की मदिराएँ उत्तेजक, दाहक, कषाय और मधुर होती हैं । वैदिक काल से ही मादक रसों के प्रयोग की प्रथा पाई जाती है । सोम का रस भी, जिसकी स्तुति प्रायः सभी संहिताओं में है, निचोड़कर कई दिन तक ग्राहों में रखा जाता था जिससे खमीर उठकर उसमे मादकता उत्पन्न हो जाती थी । यजुर्वेद में यवसुरा शब्द आया है, जिससे यह पता चलता है कि यजुर्वेद के काल में यव की मदिरा खींचकर बनाई जाती थी । स्मृतियों में सुरा के तीन भेदों गौड़ी, पेष्टी और माध्वी—का निषेध पाया जाता है । वैद्यक में सुरा, वारुणी, शीघु, आसव, माध्वीक, गौड़ी, पेष्टी, माध्वी, हाला, कादबंरी आदि के नाम मिलते है । जटाधक ने मध्वीक, पानास, द्राक्ष, खर्जूर, ताल, ऐक्षव, मैरेय, माक्षिक, टाँक, मबूक, नारिकेलज, अन्नविकारोत्थ, इन बारह प्रकार की मदिराओं का उल्लेख किया है । इनमे खर्जूर और ताल आदि पर्युषित और शेष अभिस्त्रवित हैं । इन दोनों के अतिरिक्त एक प्रकार की और मदिरा होती है, जिसे अरिष्ट कहते हैं । यह क्वाथ से बनाई जाती है । धान या चावल की मदिरा को सुरा, यव की मदिरा को कोहल, गेहूँ की मदिरा की मधुलिका, मीठे रस की मदिरा को शीधु, गुड़ की मदिरा को गाड़ी, और दाख की मदिरा को मध्वीक कहते हैं । धर्मशास्ञों में गौड़ी, पेष्टी और माध्वी को सुरा कहा गया है । वैद्यक ग्रंथों में भिन्न भिन्न प्रकार की मदिराओं के गुण लिखे हैं ओर उनका प्रयोग भिन्न भिन्न अवस्थाओं के लिये लाभकारी बतलाया गया है । क्रि॰ प्र॰—खींचना ।—पीना ।—पिलाना ।
२. मत्त खंजन (को॰) ।
३. दुर्गा का एक नाम (को॰) ।
४. वसुदेव की एक स्त्री का नाम ।
५. बाइस अक्षरों के वर्णिक छंद का नाम जिसके प्रत्येक चरण में सात भगण और अंत में एक गुरु होता है । इसे मालिनी, उमा और दिवा भी कहते हैं । जैसे,—तोरि शरासन संकर के शुभ सीय स्वयंवर माँझ बरी ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदिरा f. See below.
मदिरा f. spirituous liquor, any inebriating drink, wine, nectar, Mn.; MBh. &c.
a wagtail (esp. in the pairing season = मत्त-खञ्जन), L.
a kind of metre, Col.
N. of Durgā, Hariv.
of the wife of Varuṇa, VP.
of one of the wives of Vasu-deva, ib.; Pur.
of the mother of Kādambarī, Kād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (778,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदिरा 1 Spirituous liquor; कांक्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः Me. 78; Śi. 11. 49. --2 A kind of [] wagtail. --3 N. of Durgā. --Comp. --उत्कट, --उन्मत्त a. intoxicated with spirituous liquor. --गृहं, --शाला an alehouse, dram-house, a tavern. --सखः the mango tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0837-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मदिरा स्त्री मद--करणे किरच् । “माध्वीकं पानसं द्राक्षं खार्जूरं तालमैक्षवम् । मैरेयं माक्षिकं टाङ्कं मधूक नारिकेलजम् । मुख्यमन्नविकारोत्थं मद्यानि द्वादशैव तु” इत्युक्ते १ मद्यसामान्ये २ मत्तखञ्जने शब्दरत्ना० । ३ रक्तखदिरे पु० शब्दच० । कालभेदे तद्भेदग्राह्यता यथा [] “गौडी त शिशिरे पेया पैष्टी हेमन्तवर्षयोः । शरद्- ग्रीष्मवसन्तेषु माध्वी ग्राह्या न चान्यथा । कादम्बरी शर्करजादिमद्यं सुशीतलं वृष्यकर मदात्मम् । माध्वीसमं स्यात् तृणवृक्षजातं मद्यं सुशीतं गुरु तर्पणञ्च । अन्यथा कुरुते पानं मद्यं सन्तापशोपदम् । अन्नदोषमदात्यय- कारकं मूर्च्छनञ्च तत्” । “पर्य्युषितमल्पमेलनमल्पं वा पिच्छिलं विगन्धं वा । दोषावहमविशेषान् मद्यं हृद्यं विवर्जयेत् सर्वम् । मद्यप्रयोगं कुर्वन्ति शूद्रादिषु महार्त्तिषु । द्विजैस्त्रिभिस्तु न ग्राह्यं यद्यप्युज्जीवयेन्मृतम्” राजनि० । अधिकं मद्यशब्दे दृश्यम् । ४ वसुदेवस्य पत्न्यां हरिवं० ३६ अ० । ५ दुर्गायां १७८ अ० । “सप्तभकारकृतावसितौ च गुरुः कविभिः कथिता मदिरा” वृ० र० टी० उक्ते द्वाविंशत्यक्षरपादके ६ छन्दोभेदे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4728-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मदिरा" आता है (55)
कश्य शराब । मदिरामद्य मदिरा । शराबसुरा मद्य । मदिरा । वारुणी । शराब । दारु । विशेष— दे॰ 'मदिरा'काश्य मदिरा । शराबमैरेय मदिरा । शराबवारुणी मदिरा । शराब । विशेष—कई प्रकार की मदिरा का नाम वारुणी है । जैसे,— पुनर…मध्विजा मदिरा । मद्य । शराबगंधमादनी मदिरा । मयसुप्रतिभा मदिरा । मद्य । शराबवरुणात्मजा वारुणी । सुरा । मदिरा । शराब । विशेष—पुराणों में यह समुद्रमंथन से उत्प…मदगंधा मदिरा । शराबमाध्वी मदिरा । शराबकामलिका मदिरावाल्कली मदिरा । गौड़ी मद्यदेवसृष्टा मदिरा । मद्यपरिप्लुता मदिरा । शराबहलिप्रिया मद्य । मदिराकैलातक सुरा । मदिराहालहली मदिरा । शराबशराब मदिरा । सुरा । वारुणी । मद्य । दारू । विशेष दे॰ 'मदिरा' । क्रि॰ प्र॰—ख…मधुवा † संज्ञा पुं॰ मद्य । मदिरा । शराबपाणग्ग पु संज्ञा पुं॰ नशीला शर्बत । पीने की वस्तु । मदिरा । दे॰ 'पानक'लालपरी शराब । मदिराकपिशायन मदिरामदिरावल पु संज्ञा पुं॰ मद्य । मदिरामधुबारा मदिरा । मधु । शराबसिंदुररसना मदिरा । शराब । (अनेकार्थ॰)पान मधु पानी । जलकुटी जंगलों या देहात में रहने के लिये घास फूस से बनाया हुआ छोटा घर । पर्णशा…संधान धनुष पर बाण चढ़ाने की क्रिया । लक्ष्य करने का व्यापार । निशाना लगानाकादंबर दही की मलाईदैत्या दैत्य जाति की स्त्रीअनुतर्ष प्यास । पीने की इच्छासू उत्पन्न करने या पैदा करनेवाला । (समासांत में प्रयुक्त) । जैसे, बीरसूकल्या वह बछिया जो बरदाने के योग्य हो गई हो । कलोरमधुवार मद्य पीने का दिनमोदिनी अजमोदावसुदेव यदुवंशियों के शूर कुल के एक राजा जो श्रीकृष्ण के पिता थे । विशेष—इनके …कादंबरी कोकील । कोयलस्वादुरसा काकोलीतीक्ष्णतैल रालतरला यवागू । जौ की माँड़मत्ता बारह अक्षरों का एक वृत जिसके प्रत्येक चरण में मगण, भगण, सगण और एक गुरु…कामिनी कामवती स्त्रीमनोज्ञा कलौंजी । मँगरैलाप्रथमा द्वितिया, बहुरि तृतिया जानिए ।—पोद्दार अभि॰ ग्र॰, पृ॰ ५२९अब्धिजा लक्ष्मीबोतल काँच का वह लंबी गरदन का गहरा बरतन जिसमें द्रव पदार्थ रख जाता हैमीरा मूर्वासब्ज कच्चा और ताजा (फल, फूल आदि) । मुहा॰—सब्ज बाग दिखलाना = अपना काम निकालन…गंधिन गंधी की स्त्रीसधेला सुरंग । सेंध । दरारबारुनी दे॰ 'वारुणी'कालापानी देशनिकाले का दंड । जलावतनी की सजा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें