🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:55:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वारुणी
vāruṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वारुणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मदिरा । शराब । विशेष—कई प्रकार की मदिरा का नाम वारुणी है । जैसे,— पुनर्नवा (गदहपूरना) की पीसकर बनाई हुई, ताड़ या खजूर के रस से बनी हुई, साठी धान के चावल और हड़ पीसकर बनाई हुई ।
२. वरुण की स्त्री । वरुणानी ।
३. उपनिषद् विद्या, जिसका उपदेश वरुण ने किया था ।
४. पश्चिम दिशा ।
५. शतभिषा नक्षत्र ।
६. एक नदी का नाम ।
७. भुईआँवला ।
८. गाँडर दूब ।
९. घोड़े की एक चाल ।
१०. इंद्रवारुणी लता । इंदारुन की बेल ।
११. हथिनी ।
१२. एक पर्व जो उस समय माना जाता है जब चैत महीने की कुष्ण त्रयोदशी को शतभिषा नक्षत्र पड़ता है । इस दिन लोग गंगास्नान, दान आदि करते हैं ।
१३. दूर्वा । दूब (को॰) ।
१४. घोड़े की गति का एक भेद (को॰) ।
१५. एक नदी का नाम (को॰) ।
१६. वृंदावन के एक कदंब का रस, दो वरुण की कृपा से बलराम जी के लिये निकला था ।
१७. कदंब के पके हुए फलों से बनाया हुआ मद्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारुणी (ई), f., see below
वारुणी f. the western quarter or region (presided over by Varuṇa), the west (with or without दिश्), VarBṛS.
N. of partic. serpents, GṛS.
(pl.) of partic. sacred texts, Gaut.
Varuṇa's female Energy (personified either as his wife or as his daughter, produced at the churning of the ocean and regarded as the goddess of spirituous liquor), TĀr.; MBh.; R.; Pur.
a partic. kind of spirit (prepared from hogweed mixed with the juice of the date or palm and distilled), any spirituous liquor, MBh.; Kāv. &c.
N. of Śiva's wife, L.
a partic. fast-day on the thirteenth of the dark half of Caitra, Col.
Dūrvā grass or a similar species, L.
colocynth, L.
the Nakṣatra Śata-bhiṣaj (ruled by Varuṇa), L.
N. of a river, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (944,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारुणी 1 The west (the quarter presided over by Varuṇa). --2 Any spirituous liquor; पयोपि शौडिकीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते H. 3. 11; Pt. 1. 178 (where both senses are intended); Ku. 4. 12. --3 The asterism शतभिषज्. --4 Dūrvā grass. --5 N. of the wife of Varuṇa. --6 A kind of Dūrvā. --Comp. --वल्लभः an epithet of Varuṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0961-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारुणी स्त्री वरुणो देवतास्य वरुणस्येदं वा अच् ङीप् । १ पश्चिमलिशि २ मदिरायाम् हेमच० । ३ शतभिघातारायां । ४ गण्डदूर्वायाम् ५ दूर्वायां मेदि० । ६ इन्द्रवारुण्यां राजनि० ७ वरुणस्त्रियां ८ शतभिषानक्षत्रयुक्तचैत्रकृष्णत्रयोदस्यां च स्कन्दपुराणे । “वारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णा त्रयो- दशी । गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्य्यग्रहशतैः समा” वारुणं शतभिषा । “शनिवारसमायुक्ता सा महा- वारुणी स्मृता । गङ्गायां यदि लभ्येत कोटि [] सूर्य्यग्रहैः समा । शुभयोगसमायुक्ता शनौ शतभिषा यदि । महामहेति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत्” “अत्र संज्ञाविधेः सार्थकत्वाय निमित्तत्वेन मासपक्ष- तिथ्युल्लेखानन्तरं महावारुणीमहामहावारुण्यावुल्लेख- नीये श्राद्धे पार्वणादिसंज्ञाल्लेखवत् पौर्णमास्यमावा- स्ययोः पक्षाल्लेखवच्च ति० त० । अत्र वारघटितत्वात् सावन- दिनमेव ग्राह्यम् “सृतकानां परिच्छेदो दिनमासाब्दपा- स्तथा । मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तितः” सृ० सि० उक्तेः । कोर्मपाद्मयोः “द्वौ तिथ्यन्तावेकवारे यत्र स्मात् स दिनक्षयः” । बशिष्ठः “एकस्मिन् सावने त्वह्नि तिथीनां त्रितवं यदा । तदा दिनलयः प्रोक्तस्तत्र साहस्रिकं फलम्” इत्येतयोर्वचनयोरेकवाक्यतयापि तथावगम्यते । रखापूर्वपरयोरित्यादिकन्तु ज्योतिः- शास्त्रोक्तं कालहोरादिज्ञानार्थमिति । अत्र “संक्रा- न्तिषु व्यतीपाते ग्रहणं चन्द्रसूर्य्ययोः । पुष्ये स्नात्वा च गङ्गायां कुलकोटीः समुद्धरेत्” । इति ब्रह्मा- ण्डपुराणात् ग्रहणमात्र त्रिकोटिकुलोद्धरणवि- धानात् ततोऽधिकेषु वारुण्यादिषूत्तरोत्तरगुरुषु महा- महावारुण्यदिषु यत् त्रिकोटिकुलोद्धरणमुक्तं तदुद्ध- रणगततारतम्येनाविरुद्धम् “यं यं क्रतुमधीते च तस्य तस्याप्नुयात् फलम्” याज्ञवल्क्योक्ताध्ययनात् यथा तत्तद्याराकरणेऽधिकफलम् अतएव शिष्टाना- मादरोऽपि तथेति । नचात्र “स्नानं कुर्वन्ति याना- र्य्यश्चन्द्रे शतभिषां गते । सप्तजन्म भवेयुस्ता दुर्भगा- विधवाध्रुवम् । “त्रयोदश्यां तृतीयायां दशम्याञ्च विशेषतः । शद्रविट्क्षत्रियाः स्नानं नाचरेयुः कथ- ञ्चन” इति प्रचेतोजावालिवचनाभ्यां स्त्रीणां शूद्रा- दीनाञ्च स्नाननिषेध इति वाच्यम् “भोगाय क्रियते यत्तु स्नानं यादृच्छिकं नरैः । तन्निषिद्धं दशम्यादौ नित्य नैमित्तिके न तु” इति हेमाद्रिधृतवचनेन रागप्राप्त- स्नान एव निषेधात् नक्षत्रेऽपि तथाकल्पनात् । अत्र त्रयोदश्यां पूर्णायां पूवाह्णातरकाले नक्षत्रादिसत्त्वे परदिने पूर्वाह्ण तिथिनक्षत्रलाभेऽपि पूर्वदिन एव स्नानम् । तथा च कालमाधवीये नारदीयम आदि- त्योदयवलाया आरभ्य षष्टिनाडिकाः । तिथिस्तु सा हि शुद्धा स्यात् सार्वतिथ्या ह्ययं विधिः” अत्र पूर्वतिथेः शुद्धत्वाभिधानातु ततपरतिथेरशुद्धत्वाभिधानं प्रतीयते । रात्रावपि वारुण्यादिषु गङ्गायां स्नानम् । “दिवा रात्रौ [] च सन्ध्यायां गङ्गायाञ्च प्रसङ्गतः । स्नात्वाऽश्वमेधजं पुण्यं गृहेऽप्युद्धृततज्जलैः” । गृहस्थरत्नाकरे देवलः “महानिशा तु विज्ञेया मध्यमं प्रहरद्वयम् । तस्यां स्नानं न कर्त्तव्यं काम्यनैमित्तिकादृते” । अत्र सहा- निशायामपि काम्यनैमित्तिकं स्नानं प्रतीयते” । ति० त० रघु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4884-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वारुणी" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें