🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:49:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पश्चिम
paścima
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वारुणी (3.3.58) मदिरा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पश्चिम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह दिशा जिसमें सूर्य अस्त होता है । पूर्व दिशा के सामने की दिशा । प्रतीची । वारूणी । पच्छिम ।
पश्चिम २ वि॰
१. जो पीछे से उत्पन्न हुआ हो ।
२. अंतिम । पिछला । अंत का ।
३. पश्चिम दिशा का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पश्चिम mf(आ)n. being behind, hinder, later, last, final (f(आ). , with क्रिया, the last rite i.e. burying the dead; with संध्या, the latter i.e. the evening twilight; with वेला, evening time, close of day; with अवस्था, last state i.e. verging on death), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
west, western, westerly (आ f. with or sc. दिश्, the west), Mn.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (612,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पश्चिम a. [पश्चाद्भवः डिमच्] 1 Being behind, hindmost. --2 Last (in time or space); पाश्चिमे वयसि वर्तमानस्य K. 25; R. 19. 1, 54; पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना R. 17. 1; स्मरंतः पश्चिमामाज्ञां 17. 8; पत पश्चिमयोः पितुः पादयोः Mu. 7; ˚क्रिया the last i. e. funeral rites; ˚अवस्था last state [] (verging on death); Pt. 2. --3 Western, westerly; Ms. 2. 22; 5. 92. (पश्चिमेन is used adverbially in the sense of ‘in the west;’ or ‘after, behind’; with acc. or gen.; so पश्चिमे ‘in the west’). --Comp. --अर्धः {1} the latter half. {2} the hinder part. --उत्तर a. north western. --रात्रः the latter part of the night, उपारताः पश्चिमरात्रगोचरात् Ki. 4. 10. v. {1}
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0689-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पश्चिम त्रि० पश्चाद्भवः डिमच् । १ पश्चाद्भवे २ प्रतीच्यां दिशि स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4281,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पश्चिमं, त्रि, (पश्चाद्भवम् । “अग्रादिपश्चात् डिमच् ।” ४ । ३ । २३ । इत्यस्य वार्त्तिं इति डिमच् ।) पश्चाद्भवम् । इत्यमरः । ३ । १ । ८१ ॥ (यथा, रघुः । १७ । ८ । “तदात्मसम्भवं राज्ये मन्त्रिवृद्धाः समादधुः । स्मरन्तः पश्चिमामाज्ञां भर्त्तुः संग्रामयायिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पश्चिम" आता है (19)
दग्धा सूर्य के अस्त होने की दशा । पश्चिमहट्टी छोटी हाट । चीजों के बिकने की जगह । दूकान । (पश्चिम)पश्चिमा सूर्यास्त की दिशा । प्रतीची । वारूणी । पश्चिमलल्ला लड़के या बेटे के लिये प्यार का शब्द । (पश्चिम)खटना धन उपार्जन करना । कमाना । (पश्चिम)टसुआ आँसू । अश्रु । (पश्चिम) । क्रि॰ प्र॰—बहाना । मुहा॰—टसुए बहाना = झूठमूठ…मगरब पश्चिम । यौ॰—मगरब जदा=पाश्चात्य सभ्यता से प्रमावित या ग्रस्त । मगरब की…माखो शहद की मक्खी । (पश्चिम)सलूना † ^१ संज्ञा पुं॰ पकी हुई तरकारी या भाजी । (पश्चिम)सौहरा † संज्ञा पुं॰ ससुर । (पश्चिम)सुत्ता † वि॰ सोया हुआ । सुषुप्त । (पश्चिम)अपरदिशा पश्चिमचरम अतिम । हद दर्ज का । सबसे बढ़ा हुआ । चोटी का । पराकाष्ठादिशा नियत स्थान के अतिरिक्त शेष विस्तार । ओर । तरफ । जैसे,—जिस दिशा में घोड…प्रत्यक् पीछे । विपरीत दिशा मेंमुल पु † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मूल'चेता होश । वुद्धिधामा † संज्ञा पुं॰माठू बंदर । वानर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें