🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:06:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चरम
carama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरम १ वि॰ [सं॰] अतिम । हद दर्ज का । सबसे बढ़ा हुआ । चोटी का । पराकाष्ठा ।
चरम २ संज्ञा पुं॰
१. पश्चिम । यौ॰—चरमगिरि = अस्ताचल । उ॰—रुचिरचर निज कनक किरणों की तपन, चरमगिरि को खींचता था कृपण सा ।— ग्रंथि॰, पृ॰ ६६ ।
२. अत । यौ॰—चरमकाल = अंतकाल । मुत्यु का समय ।
चरम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चर्मन्] दे॰ चर्म । यौ॰—चरमदृष्टि पु = दे॰ चर्मदृष्टि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरम m(nom. pl. ˚मे, or ˚मास्, Pāṇ. i, 1, 33)f(आ)n. (in comp. Pāṇ. ii, 1, 58) last, ultimate, final, RV. vii, 59, 3; viii, 20, 14; TS. i, v; BhP. &c. (˚मा क्रिया, ‘the [final i.e.] funeral ceremony’, MBh. iv, 834)
the outermost (first or last, opposed to the middle one), RV. viii, 61, 15
later, KapS. i, 72
(˚मं किं, ‘what more?’, Prasannar. v, 3/4)
‘western’, in comp.
lowest, least, L.
a particular high number, Buddh.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (390,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरम a. [चर्-अमच् Uṇ. 5. 69] 1 Last, ultimate, final; चरमा क्रिया ‘the final or funeral ceremony.’ --2 Posterior, back; पृष्ठं तु चरमं तनोः Ak. --3 Old (as age). --4 Outermost. --5 Western, west. --6 Lowest, least. --मं ind. At last; at the end. --Comp. --अचलः, --अद्रिः, --क्ष्माभृत् m. the western mountain behind which the sun and moon are supposed to set. --अवस्था the last state (old age). --कालः the hour of death. --वयस् a. old, aged; Māl. 6. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरम त्रि० चर--अमच् । १ अन्त्ये २ पश्चिमे ३ शेषभवे “अब्र- वीत् क्रियतामेषा सूतानां चरमा क्रिया” भा० वि० २४ अ० । चरमक्ष्माभृत् । जसि सर्वनामत्वात् वा जसः शीभावः चरमे चरमाः । ४ अन्ते न० । “उत्तिष्ठेत् प्रथमं चैव चरमं चैव संविशेत्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2901,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरमः, त्रि, (चरतीति । “चरेश्च ।” उणां ५ । ६८ । इति अमच् ।) अन्तः । पश्चिमः । इत्यु- णादिकोषः ॥ (यथा, मनुः । २ । १९४ । “उत्तिष्ठेत् प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरम" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें