🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:23:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चरम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चरम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चरम

अर्थ: अन्तिम

संस्कृत: अन्त्यः, अन्त्यम् · पर्याय: अन्त, जघन्य, अन्त्य, पाश्चात्य, पश्चिम

अंग्रेज़ी: Final, Last

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चरम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चरम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चरम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचरमःचरमौचरमाः / चरमे
द्वितीयाचरमम्चरमौचरमान्
तृतीयाचरमेणचरमाभ्याम्चरमैः
चतुर्थीचरमायचरमाभ्याम्चरमेभ्यः
पञ्चमीचरमात् / चरमाद्चरमाभ्याम्चरमेभ्यः
षष्ठीचरमस्यचरमयोःचरमाणाम्
सप्तमीचरमेचरमयोःचरमेषु
सम्बोधनहे चरमहे चरमौहे चरमाः / हे चरमे

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चरम
चरम
carama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरम १ वि॰ [सं॰] अतिम । हद दर्ज का । सबसे बढ़ा हुआ । चोटी का । पराकाष्ठा ।
चरम २ संज्ञा पुं॰
१. पश्चिम । यौ॰—चरमगिरि = अस्ताचल । उ॰—रुचिरचर निज कनक किरणों की तपन, चरमगिरि को खींचता था कृपण सा ।— ग्रंथि॰, पृ॰ ६६ ।
२. अत । यौ॰—चरमकाल = अंतकाल । मुत्यु का समय ।
चरम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चर्मन्] दे॰ चर्म । यौ॰—चरमदृष्टि पु = दे॰ चर्मदृष्टि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरम m(nom. pl. ˚मे, or ˚मास्, Pāṇ. i, 1, 33)f(आ)n. (in comp. Pāṇ. ii, 1, 58) last, ultimate, final, RV. vii, 59, 3; viii, 20, 14; TS. i, v; BhP. &c. (˚मा क्रिया, ‘the [final i.e.] funeral ceremony’, MBh. iv, 834)
the outermost (first or last, opposed to the middle one), RV. viii, 61, 15
later, KapS. i, 72
(˚मं किं, ‘what more?’, Prasannar. v, 3/4)
‘western’, in comp.
lowest, least, L.
a particular high number, Buddh.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (390,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरम a. [चर्-अमच् Uṇ. 5. 69] 1 Last, ultimate, final; चरमा क्रिया ‘the final or funeral ceremony.’ --2 Posterior, back; पृष्ठं तु चरमं तनोः Ak. --3 Old (as age). --4 Outermost. --5 Western, west. --6 Lowest, least. --मं ind. At last; at the end. --Comp. --अचलः, --अद्रिः, --क्ष्माभृत् m. the western mountain behind which the sun and moon are supposed to set. --अवस्था the last state (old age). --कालः the hour of death. --वयस् a. old, aged; Māl. 6. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरम त्रि० चर--अमच् । १ अन्त्ये २ पश्चिमे ३ शेषभवे “अब्र- वीत् क्रियतामेषा सूतानां चरमा क्रिया” भा० वि० २४ अ० । चरमक्ष्माभृत् । जसि सर्वनामत्वात् वा जसः शीभावः चरमे चरमाः । ४ अन्ते न० । “उत्तिष्ठेत् प्रथमं चैव चरमं चैव संविशेत्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2901,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरमः, त्रि, (चरतीति । “चरेश्च ।” उणां ५ । ६८ । इति अमच् ।) अन्तः । पश्चिमः । इत्यु- णादिकोषः ॥ (यथा, मनुः । २ । १९४ । “उत्तिष्ठेत् प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चरमचरम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चरम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चरम 📚 ➤ अन्तिम
संस्कृत: अन्त्यः, अन्त्यम् · पर्याय: अन्त, जघन्य, अन्त्य, पाश्चात्य, पश्चिम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चरम 📚अतिम । हद दर्ज का । सबसे बढ़ा हुआ । चोटी का । पराकाष्ठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चरम
अन्तिम (३.१.८०) — अन्त, जघन्य, अन्त्य, पाश्चात्य, पश्चिम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें