🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मधु
madhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चैत्र के (1.4.17) चैत्रिक
महुए के फूलों का आसव (2.10.41) मध्वासव · माधवक · माध्वीक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मधु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पानी । जल ।
२. शहद ।
३. मदिरा । शराब ।
४. फूल का रस । मकरंद ।
५. वसंत ऋतु । उ॰— कोउ कह बिहरत बन मधु मनसिज दोउ ।—तुलसी ग्रं॰ , पृ॰ २१ ।
६. चैत्र मास ।
७. एक दैत्य जिसे विष्णु ने मारा था और जिसके कारण उनका 'मधुसूदन' नाम पड़ा ।
८. दूध ।
९. मिसरी ।
१०. नवनीत । मक्खन ।
११. घी ।
१२. एक छंद जिसके प्रत्येक चरण में दो लघु अक्षर होते हैं ।
१३. शिव । महादेव ।
१४. महुए का पेड़ । उ॰—पठ मंडप चारों ओर तने मन भाए, जिनपर रसाल, मधु, निंब, जंबु, षट् छाए ।—साकेत, पृ॰ २२५ ।
१५. अशोक का पेड़ ।
१६. मुलेठी ।
१७. अमृत । सुधा ।
१८. सोमरस (को॰) ।
१९. मधुमक्खी का छत्ता (को॰) ।
२०. मोम (को॰) ।
२१. एक राग जो भैरव राग का पुत्र माना जाता हैं ।
मधु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] जीवंती का पेड़ ।
मधु ३ वि॰ [सं॰]
१. मीठा ।
२. स्वादिष्ट । उ॰—चारौ भ्रात मिलि करत कलेऊ मधु मेवा पकवाना—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मधु mf(ऊ or उ or वी)n. (gen. n. Ved. मध्वस्, मधोस्, or मधुनस्; instr. मध्वा; dat. मधुने; loc. मधौ) sweet, delicious, pleasant, charming, delightful, RV.; TS.
bitter or pungent, L.
मधु m. N. of the first month of the year (= Caitra, March-April), ŚBr. &c. &c.
the season of spring, Var.; Kālid.
Bassia Latifolia, L.
Jonesia Asoka, L.
liquorice, L.
N. of Śiva, MBh.
of two Asuras (the one killed by Viṣṇu, the other by Śatru-ghna), MBh.; Hariv.; Pur.
of one of the 7 sages under Manu Cākṣuṣa, MārkP.
of a son of the third Manu, Hariv.
of various princes (of a son of Vṛṣa, of Deva-kṣatra, of Bindu-mat, of Arjuna Kārtavīrya), Hariv.; Pur.
of a son of Bhaṭṭa-nārāyaṇa, Kṣitīś.; of a teacher (= मध्व or अनन्द-तीर्थ), Col.
of a mountain, MārkP.
(pl.) the race of Madhu (= the Yādavas or Māthuras), MBh.; Hariv.; BhP.
मधु (उ) f. a partic. plant (= जीवा or जीवन्ती), L.
मधु n. anything sweet (esp. if liquid), mead &c., RV.; AV.; TBr.
Soma (also सोम्यम् मधु), RV.
honey (said to possess intoxicating qualities and to be of 8 kinds; मधुनो लेह m. licker of honey a bee, W.), RV. &c. &c.
milk or anything produced from milk (as butter, ghee &c.), RV.; VS.; GṛŚrS.
the juice or nectar of flowers, any sweet intoxicating drink, wine or spirituous liquor, Kāv.; Var.; Sāh.
sugar, L.
water, L.
pyrites, Bhpr.
N. of a Brāhmaṇa, ŚBr.; a kind of metre, Col.
मधु [cf. Gk., μέθυ, μέθη, Slav. medǔ; Lith. midùs, medùs; Germ. Meth; Eng. mead.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (779,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मधु न मन--उ नस्य धः । १ मद्ये “गर्ज गर्ज क्षणं मूढ! मधु यावत् पिबाम्यहम्” देवीमा० । २ क्षौद्रे “मधु वाता ऋतायते” इति मधुसूक्तम् । ३ पुष्परसे शब्दर० । “मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे” कुमारः । ४ जले च विश्वः ५ मधुररसे च । “मधुक्षरन्ति सिन्धवः” इति मधुसूक्तम् । ६ मधुरे त्रि० ७ विष्णुकर्णमलजाते दैत्यभेदे पु० । “विष्णुकर्णमलोद्भूता- वसुरौ मधुकैटभाविति” देवीमा० कुम्भीनस्याभर्त्तरि ८ दैत्य- भेदे पु० एवम् ९ वसन्तर्त्तौ १० चैत्रेमामि (मौल) ११ वृक्षभेदे च मेदि० १२ अशोकवृक्षे हेम० १३ यष्टिमधौ पु० शब्दर० १४ प्राणिनां शुभाशुभकर्मणि न० विष्णु स० भा० । १५ जीवन्त्यां स्त्री अमरः । १६ वन्दिभेदे १७ खगभेदे च पु० विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4731,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मधु, क्ली, (मन्यन्ते विशेषेण जानन्ति जना यस्मिन् । मन् + “फलिपाटिनमिमनिजनां गुक्- पटिनाकिधतश्च । उणा० १ । १९ । इति उः धश्चान्तादेशः । मद्यम् । (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ४२५ । “मधुमदवीतव्रीडा यथा यथा लपति सम्मुखं बाला ॥”) क्षीरम् । जलम् । इति विश्वः हेमचन्द्रश्च ॥ रसभेदः । मधुररसः इति यावत् । इति शब्द- रत्नावली ॥ पुष्परसः । पुलेर मौ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । मकरन्दः २ । इत्यमरः । २ । ४ । १७ ॥ मरन्दः ३ मरन्दकः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ क्षुद्राभिर्मक्षिकाभिः कृतम् । मौ इति भाषा । क्षौद्रम् २ माक्षिकम् ३ । इत्यमरः । २ । १ । १७ ॥ माक्षीकम् ४ कुसुमासवम् ५ पुष्पासवम् ६ पवित्रम् ७ पित्र्यम् ८ पुष्परसाह्वयम् ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ माध्वीकम् १० सारघम् ११ मक्षिकावान्तम् १२ वरटीवान्तम् १३ भृङ्ग- वान्तम् १४ पुष्परसोद्भवम् १५ । इति भाव- प्रकाशः ॥ (तथास्य पर्य्यायः । “मधु पुष्परसं क्षौद्रं मकरन्दश्च माक्षिकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ [] मधु तु मधुरं कषायानुरसं रुक्षं शीतमग्नि- दीपनं वर्ण्यं बल्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं सन्धानं शोधनं रोपणं वाजीकरणं संग्राहि चक्षुःप्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदो- मेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्द्दितृष्णाकृमि- विषप्रशमनं ह्लादित्रिदोषप्रशमनञ्च तत्तु लघु- त्वात् कफघ्नं पैच्छिल्यान्माघुर्य्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् । “बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं सरम् । मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् ॥ दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् । तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् ॥ नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ॥” तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्य्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां सविषमक्षिकासम्भवत्वाच्चानुष्णो- पचारम् । “उष्णैर्विरुध्यते सर्व्वं विषान्वयतया मधु । उष्णार्त्तमुष्णैरुष्णैर्वा तं निहन्ति यथा विषम् ॥ तत् सौकुमार्य्याच्च तथैव शैत्या- न्नानौषधीनां रससम्भवाच्च । उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथान्तरीक्षेण जलेन चापि ॥ उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् । अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्व्ववत् ॥ मध्वामात् परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते । विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्व्वं हन्ति यथा विषम् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ॥) अस्य सामान्यगुणाः । शीतत्वम् । मृदुत्वम् । स्वादुत्वम् । त्रिदोषव्रणनाशित्वम् । कषायानु- रसत्वम् । रूक्षत्वम् । चक्षुष्यत्वम् । श्वासकास- नाशित्वञ्च ॥ * ॥ तदष्टविधं यथा । पौत्तिकम् १ भ्रामरम् २ क्षौद्रम् ३ माक्षिकम् ४ छात्रम् ५ अर्घ्यम् ६ औद्दालकम् ७ दालम् ८ । एतेषां लक्षणाणि यथा, -- “पिङ्गला मक्षिका ज्ञेया महत्यल्पा च सा द्विधा । महती पुत्तिकानाम्नी स्वल्पा क्षुद्रेति कथ्यते ॥ मध्यमा मक्षिका नीला माक्षिकेत्यभिधीयते । पुत्तिकाभ्रमरक्षुद्रामक्षिकासम्भवं मधु ॥ पौत्तिकाद्युच्यते च्छात्रं वरटीच्छत्रसम्भवम् । तपोवने जरत्कारोरर्घ्यं मधुतरूद्भवम् ॥ औद्दालकन्तु बल्मीककारिकीटविनिर्म्मितम् । दालमित्यभिनिर्द्दिष्टं वृक्षकोटरकीटजम् ॥” एतेषां वर्णा यथा, -- “माक्षिकं तैलवर्णं स्यात् घृतवर्णन्तु पौत्तिकम् । क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते ॥” एतेषां गुणा यथा, -- पौत्तिकं तेषु वीर्य्योष्णं कषायानुरसान्वयात् । वातासृक्पित्तकृद्भेदि विदाहि मदकृन्मधु ॥ “पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद् भ्रामरं गुरु कीर्त्तितम् । क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ॥ तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् । [] श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ॥ छात्रं श्वित्रिक्रिमिहरं रक्तपित्तहरं गुरु । अर्घ्यं चक्षुष्यमायुष्यं
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मधु" आता है (30)
वादल मधुयष्टिका । जेठी मधु । मधु । मुलेठीभ्रामर भ्रमर से उत्पन्न, मधु । शहदमाक्षिक शहद । मधुमाक्षीक मधु । शहदपुष्परस मधु । मकरंदपुष्परसाह्वय मधुरससार मधु । शहदक्षौद्रक शहद । मधुक्षुद्ररस शहद । मधुहनी मधु । शहदमखीर † संज्ञा पुं॰ शहद । मधुअंगबी मधु । शहदमधुबारा मदिरा । मधु । शराबचषक मद्य पीने का पात्र । वह बरतन जिसमें शराब पीते हैं । प्यालाकल्य सवेर । भोर । प्राताःकालमधूल जल महुआकीलाल अमृतसृप्र चंद्रमापित्र्य पितृ संबंधीमाध्वीक महुर की शराबपिंडा ठोस या गीली वस्तु का टुकड़ाकुसुमासव फूल का रस । मकरंदसप्तसागर एक शिवलिंगछात्र शिष्य । चेला । विद्यार्थी । अंतेवासीयोगवाही भिन्न गुणों की दो या कई ओषधियों को एक में मिलाने योग्य करनेवाली ओषधि य…हरिप्रिया लक्ष्मीकैलातक सुरा । मदिरायुक्तरथ एक औषधयोग जिसका प्रयोग वस्तिकरण में होता है । भावप्रकाश में रेंड़ की ज…शहद शीरे की तरह का एक बहुत प्रसिद्ध मीठा, गाढ़ा, तरल पदार्थ जो कई प्रकार क…महूख महुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें