🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:53:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षौद्र
kṣaudra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षौद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्षुद्र का भाव । क्षुद्रता ।
२. छोटी मक्खी का मधु जो पतला, ठंढ़ा, हलका और क्लेदनाशक होता है । क्षुद्रा नामक माक्खियों को इकट्ठा किया हुआ मधु ।
३. जल ।
४. चंपा का पेड़ ।
५. धूल ।
६. मागधी माता से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षौद्र m. (fr. क्षुद्र and ˚द्रा), Michelia Campaka, MBh. iii, 11569
N. of a mixed caste (son of a Vaideha and a Māgadhī), MBh. xiii, 2584
क्षौद्र n. smallness, minuteness g. पृथ्वादि
honey, species of honey, L.
water, L.
N. of a Sūtra of the SV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (333,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षौद्रः 1 The Campaka tree. --2 N. of a mixed caste. --द्रं 1 Smallness. --2 Meanness, lowness. --3 Honey; सक्षौद्रपटलैरिव R. 4. 63. --4 Water. --5 A particle of dust. --Comp. --जं wax. --धातुः a kind of mineral substance; (माक्षिक). --मेहः the disease diabetes mellitus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0440-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षौद्र न० क्षुद्राभिः सरघाभिर्निर्वृत्तम् अण् । “मक्षिकाः कपिलाः सूक्ष्माः क्षुद्राख्यास्तत्कृतं मधु । मुनिभिः क्षौद्रमित्युक्तं तद्वर्णात् कपिलं भवेत्” इति भावप्र० उक्ते १ मधुनि अमरः । “सक्षौद्रपटलैरिव” रघुः । “गुणैर्माक्षिकवत् क्षौद्रं विशेषान्मेहनं परम्” भावप्र० । २ जले मेदि० । ३ चम्पकवृक्षे पु० शब्द च० । ४ क्षितिकणे पांशौ न० शब्दचि० ५ मागध्यां जाते जातिसङ्करभेदे पु० स्त्री० “चतुरो मागधी सूते क्रूरान् मायोपजीविनः । मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्ध्यमिति विश्रुतम्” भा० अनु० ४८ अ० । क्षुद्रस्य भावः अण् । ६ क्षुद्रतायां न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2410,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षौद्रं, क्ली, (क्षुद्राभिः पिङ्गलवर्णमक्षिकाभिः सरघाभिर्निर्म्मितम् । क्षुद्र + “क्षुद्राभ्रमरवटर- पादपादञ् ।” ४ । ३ । ११९ । इति अञ् ।) मधु । इत्यमरः । २ । ९ । १०७ ॥ जलम् । इति मेदिनी ॥ पिङ्गलवर्णक्षुद्रमक्षिकाकृतकपिलवर्ण- मघु । अस्य गुणाः । अतिशीतलत्वम् । लघुत्वम् । क्लेदनाशित्वम् । घृतयुक्तक्षौद्रञ्चेद्बिषतुल्यत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “माक्षिकाः कपिलाः सूक्ष्माः क्षुद्राख्यास्तत्कृतं मधु । मुनिभिः क्षौद्रमित्युक्तं तद्वर्णात् कपिलं भवेत् ॥ गुणैर्माक्षिकवत् क्षौद्रं विशेषान्मेहनाशनम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
क्षौद्रः, पुं, (क्षुद्र + अण् ।) चम्पकवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वर्णसङ्करविशेषः । स तु सजा- तीयात् मागध्यां जातः । यथा, -- “चतुरो मागधी सूते क्रूरान् मायोपजीविनः । मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्ध्यमिति विशुतम् ॥” इति महाभारते । १३ । ४८ । २२ ॥ “एते मागध्यामायोगवादिभ्यश्चतुर्भ्यः क्रमाज्जा- यन्ते । इत्युपसंहरति चतुर इति । एते चत्वारो वागुरादिना जीवन्तीति मायोपजीविनः । अन्येऽपि त्तत्वारो मागध्यां विश्रुताः सजाती- यादुत्पद्यन्ते । तेषां नामानि मांसमित्यादि । मांसं मांसविक्रेतारम् । स्वादुकरं मांसस्यैव संस्कारकम् । क्षौद्रं सूदं शूद्रमिति पाठत्रयेऽपि शाकाद्यन्नपाककरम् । सौगन्ध्यम् उक्तलक्षणं सैरन्ध्रम् । एकस्यैव मागधस्य एतद्वृत्तिचतुष्टय- मुक्तमिति ज्ञेयम् ।” इति तट्टीकायां नील- कण्ठः ॥ * ॥ क्षुद्रता । इति पाणिनिव्याक- रणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-264-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬