🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:55:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माक्षिक
mākṣika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माक्षिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शहद । मधु ।
२. सानामक्खी ।
३. रूपामक्खी ।
माक्षिक २ वि॰ (मधु की) मक्खियों से संबंधित या मक्खियों का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माक्षिक mfn. (fr. मक्षिका) coming from or belonging to a bee, MārkP.
माक्षिक n. (scil. मधु) honey, Var.; Suśr.
a kind of h˚-like mineral substance or pyrites, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (805,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माक्षि(क्षी)क a. (की f.) Coming or derived from a bee. --कं [भक्षिकाभिः संभृत्य कृतं अण्] 1 Honey; Bv. 4. 43. --2 A kind of honey-like mineral substance. --Comp. --आश्रयं {1} bees'-wax. {2} honey-comb. --जं bees'-wax. --फलः a kind of cocoa-nut. --शर्करा candied sugar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0856-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माक्षि(क्षी)क न० मक्षिकाभिः सम्भृत्य कृतम् अण् पृषो० वा दीर्घः । १ मधुनि अमरः । तत्तुल्यगुणे उपधातुभेदे २ स्वर्णमाक्षिके ३ रौप्यमाक्षिके च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4747,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माक्षिकं, क्ली, (मक्षिकाभिः कृतम् । मक्षिका + “संज्ञायाम् ।” ४ । ३ । ११७ । इति ठक् ।) मधु । इत्यमरः । २ । ९ । १०७ ॥ नीलवर्ण- मध्यममक्षिकाकृततैलवर्णमधु । अस्य गुणाः । क्षौद्राल्लघुतरत्वम् । रूक्षत्वम् । श्रेष्ठत्वम् । श्वासादिरोगे विशेषतः प्रशस्ततरत्वञ्च । इति राजवल्लमः ॥ धातुविशेषः । धातुमाखी इति हिन्दीभाषा । तद्द्विविधम् । स्वर्णमाक्षिकं रौप्यमाक्षिकञ्च । तत्पर्य्यायः । माक्षीकम् २ पीतकम् ३ धातुमाक्षिकम् ४ तापिच्छम् ५ ताप्यकम् ६ ताप्यम् ७ आपीतम् ८ पीत- माक्षिकम् ९ आवर्त्तम् १० मधुधातुः ११ क्षौद्र- धातुः १२ माक्षिकधातुः १३ । इति राज- निर्घण्टः ॥ कदम्बः १४ चक्रनाम १५ अज- नामकम् १६ । इति हेमचन्द्रः । ४ । १२० ॥ [] अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । तिक्तत्वम् । अम्ल- त्वम् । कफभ्रमहृल्लासमूर्च्छार्त्तिश्वासकासविषा- पहत्वञ्च । “माक्षिकं द्विविधं प्रोक्तं हेमाह्वं तारमाक्षिकम् । भिन्नवर्णविशेषत्वाद्रसवीर्य्यादिकं पृथक् ॥ तारपादादिके तारमाक्षिकञ्च प्रशस्यते । देहे हेमाभकं शस्तं रोगहृद्बलपुष्टिदम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “लेखनो माक्षिको धातुः सुवर्णरजतद्युतिः । जराजित् पाण्डुरोगघ्नः क्षयकुष्ठज्वरापहः ॥ मधुरोऽम्लः कटुःपाके किञ्चिदुष्णोऽमृतोपमः ॥” इति कश्चिद्राजवल्लभः ॥ (उपधातुविशेषः । यथा, सुखबोधे । “माक्षिकं तुत्थिताभ्रे च नीलाञ्जनशिलालकाः । रसकञ्चेति विज्ञेया एते सप्तोपधातवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-686-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माक्षिक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬