🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:28:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पित्र्य
pitrya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पित्र्य १ वि॰ [सं॰]
१. पितृ संबंधी ।
२. श्राद्ध करने योग्य । जिसका श्राद्ध हो सके ।
पित्र्य २ संज्ञा पुं॰
१. शहद । मधु ।
२. उरद ।
३. बड़ा भाई ।
४. पितृतीर्थ ।
५. तर्जनी और अँगूठे का अंतिम भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पित्र्य mf(आ)n. derived from or relating to a father, paternal, patrimonial, ancestral, RV. &c. &c.
relating or consecrated to the Pitṛs, Mn.; MBh. &c. (with तीर्थ n. = पितृ-त्˚, Mn. ii, 59; with दिश् f. the south, ŚāṅkhGṛ.; with प्र-दिश् id., RV.)
पित्र्य m. the eldest brother (who takes the place of a f˚), L.
the month Māgha, L.
the ritual for oblations to the P˚s ChUp., Sch.
Phaseolus Radiatus, L.
पित्र्य n. the nature or character of a father, R.
(with or sc. कर्मन्) worship of the P˚s, obsequial ceremony, ŚBr.; Mn. &c.
the Nakṣatra Maghā, Var.
honey, L.
= पितृ-तीर्थ (cf. above), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (627,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पित्र्य a. [पितुरिदं प्रियं वा पितृत आगतं वा यत्] 1 Paternal, patrimonial, ancestral. --2 (a) Relating or sacred to the deceased ancestors; Ms. 2 59. (b) Obsequial. --त्र्यः 1 The eldest brother. --2 The month of Māgha. --त्र्या 1 The constellation called Maghā. --2 The day of full as well as new moon. --त्र्यं 1 The lunar mansion called Maghā. --2 The part of the hand between the fore-finger and the thumb (sacred to the Manes).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0703-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पित्र्य त्रि० पितुः इदं प्रियं वा पितृत आगतं वा यत् । १ पितृसम्बन्धिनि । २ पितृतीर्थे तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्यस्थाने ३ मधुनि ४ मघानक्षत्रे च राजनि० । तस्य पितृदैवतत्वात्तत्स- म्बन्धित्वम् । ५ पितृप्रिये माषे पु० ६ अमावास्यायां तिथौ स्त्री हेमच० ७ ज्येष्ठभ्रातरि पु० ८ पौर्णमास्यां स्त्री शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4337,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पित्र्यं, क्ली, (पितरो देवता अस्येति । पितृ + “वाय्- वृतुपित्रुषसो यत् ।” ४ । २ । ३१ । इति यत् । “रीङृतः ।” ७ । ४ । २७ । इति रीङादेशश्च । पितृदेवताकदानीयत्वादस्य तथात्वम् ।) मधु । [] इति राजनिर्घण्टः ॥ पितृतीर्थम् । तत्तु तर्ज्ज- न्यङ्गुष्ठान्तः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५०४ ॥ (पितुरिदं पितुरागतं वेति । पितृ + “पितु- र्यत् ।” ४ । ३ । ७९ । इति यत् । ततो रीङा- देशः ।) पितृसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात् पित्र्यं धनमशेषतः । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरन्तथा ॥” इति दायभागः ॥ (पितृप्रियत्वात् श्राद्धार्हे च त्रि । यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । “कफघ्नं स्वड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् । पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ॥”)
पित्र्यः, पुं, (पितुस्तुल्य इति । बाहुलकात् यत् । ततो रीङादेशः ।) ज्येष्ठभ्राता । इति हेमचन्द्रः । ३ । २१५ ॥ (पितॄणां प्रिय इति यत् ।) माषः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-150-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें