🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:23:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पान
pāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पान n. drinking (esp. d˚ spirituous liquors), draught, RV. (only ifc.), AV. &c. &c.
drinking the saliva i.e. kissing, Kāv. (cf. अधर-)
a drink, beverage, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
a drinking-vessel, cup, L.
a canal, L.
पान m. a distiller or vender of spirituous liquors, an inn-keeper, L.
2. पान mfn. observing, keeping (see तनू-)
पान n. protection, defence (see ib. and वात-).
1. 2. पान See p. 613, cols. 1 and 2.
3. पान m. = अपान, breathing out, expiration, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पानं [पा-ल्युट्] 1 Drinking, quaffing, kissing (a lip); पयः पानं; देहि मुखकमलमधुपानं Gīt. 10. --2 Drinking spirituous liquors; Ms. 7. 53, 9. 13, 12. 45. --3 A drink, beverage in general; Ms. 3. 227; Pt. 1. 389. --4 A drinking vessel. --5 Sharpening, whetting. --6 Protection, defence. --7 A canal. --नः 1 A distiller. --2 Breath, expiration. --Comp. --अगारः, --आगारः --रं a tavern. --अत्ययः hard drinking. --गोष्ठिका, --गोष्ठी {1} a drinking party. {2} a dram-shop, tavern. --प a. drinking spirituous liquors. --पात्रं, --भाजनं, --भांडं a drinking vessel, a goblet. --भूः, --भूमिः, --भूमी f. a drinking room; R. 7. 49; 19. 11. --मंडलं a drinking party. --रत a. addicted to drinking. --वणिज् m. vender of spirits. --विभ्रमः intoxication. --शौंडः a hard drinker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0694-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पान न० पा--ल्युट् । १ द्रवद्रव्यस्य गलाधःसंयोजने २ रक्षणे च ३ निश्वासे च पु० हेमच० । निश्व सेन प्राणरक्षणात्त- थात्वम् । आधारे ल्युट् । ४ पानभाजने मेदि० पीय- तेऽस्मात् अपादाने ल्युट् । ५ शौण्डिके पु० जटा० । करणे ल्युट् । अस्त्राणां तीक्ष्ण ग्रतासम्पादने ६ व्यापारभेदे (पानदेओया) असिशब्दे ५५१ पृ० पायनाशब्दे च दृश्यम । पीयते कर्मणि ल्युट् । ७ भद्यादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4305,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पानं, क्ली, (पा पाने + भावे ल्युट् ।) पीतिः । द्रवद्रव्यस्य गलाधःकरणम् । (यथा, हितोपदेशे । “पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् ॥”) भाजनम् । (पाल रक्षणे + भावे ल्युट् ।) रक्ष- णम् । इति मेदिनी ॥ (पीयते खगादिभि- र्यत्र । पा + अधिकरणे ल्युट् । कुल्या । इति हेमचन्द्रः । ४ । १५५ ॥ पीयते यदिति । कर्म्मणि ल्युट् । जलम् । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥ * ॥ पाति रक्षतीति । पा + ल्युः । रक्षाकर्त्तरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ७० । ४ । “व्रतानि पानो अमृतस्य चारुण उभे नृचक्षा अनु पश्यते विशौ ॥” पायनम् । अस्त्रशस्त्राणां तीक्ष्णाग्रतासम्पा- दनव्यापारभेदः । पान् इति भाषा ॥ यदुक्तं बृहत्संहितायाम् । “वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानं यदि पानेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् । झसपित्तमृगाश्च वस्तदुग्धैः करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥ आर्कं पयोहुडुविषाणमसीसमेतं पारावताखुशकृता च युतं प्रलेपः । शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं पश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥ क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते दिनोषिते पायितमायसं यत् । सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भङ्गं न चान्यलौहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥” तथाच शुक्रनीत्याम् । “इदमौशनसञ्च शस्त्रपानं रुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् । हविषा गुणवत् सुताभिलिप्सोः सलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥”)
पानः, पुं, (पीयते यस्मादिति । पा + अपादाने ल्युट् ।) शौण्डिकः । इति जटाधरः ॥ निःश्वासः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-114-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पान" आता है (32)
स्थगी पान, सुपारी आदि रखने का डिब्बा । पनडब्बा । पानदान । तांबूलकरंकतांबूल पान । नागवल्ली दलअहिलता नागवल्ली । पाननागलता पान की लता । पानमुखभूषण तांबूल । पानसर्पलता नागवल्ली । पाननागवल्ली पान की बेल । पान । तांबूलनागवल्लरी पानस्थगिका पान, सुपारी, चूना, कत्था आदि रखने का डिब्बा । पनडब्बा । पानदान । तांबू…देवाभीष्टा पानस्त्रीरंजन पान । तांबूलफणिलता फणिवल्ली संज्ञा स्त्री॰ नागवल्ली । पानअहिवल्ली पान । तांबूल । नागवल्लीनागपर्णी पानसप्तसिरा तांबूल । पानसर्पवल्ली नागवल्ली । पानतमोर पु † संज्ञा पुं॰ ताँबूल । पानउरगलता नागवल्ली । पाननागबेल पान की बेल । पाननागरबेल पान की बेल । पान । तांबूलसर्पबेलि संजा स्त्री॰ नागबल्ली । पानतांबूलनियम पान, सुपारी, लवंग, इलायची आदि खाने का नियम । (जैन)श्रमभंजिनी नागवल्ली लता, जो थकावट दूर करनेवाली मानी जाती है । पान । नागवल्लीपर्ण पत्ता । पत्र । यौ॰— पर्णकुटी । पर्णशालाभक्ष खाने का पदार्थ । भक्ष्य । खाना । भोजनसंग्रह एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचयविशोधनी ब्रह्मा की पूरी का नामशूलिनी दुर्गा का एक नाम जो त्रिशूल धारण करनेवाली मानी जाती हैंअभीष्टा गृहस्वामिनीसितपुष्पी श्वेत अपराजिता । कैवर्त मुस्तक । केवटी मोथा नाम को घास । कास नामक तृणपत्रवल्ली शंकरजटाकश्ती नौका । नाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें