🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:37:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पान

अर्थ: पीना, चढ़ा जाना, (ओष्ठ का) चुम्बन

संस्कृत: मद्यगृहम् · पर्याय: शुण्डा, मदस्थान

व्युत्पत्ति: पा + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापानम्पानेपानानि
द्वितीयापानम्पानेपानानि
तृतीयापानेनपानाभ्याम्पानैः
चतुर्थीपानायपानाभ्याम्पानेभ्यः
पञ्चमीपानात् / पानाद्पानाभ्याम्पानेभ्यः
षष्ठीपानस्यपानयोःपानानाम्
सप्तमीपानेपानयोःपानेषु
सम्बोधनहे पानहे पानेहे पानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पान
पान
pāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पान n. drinking (esp. d˚ spirituous liquors), draught, RV. (only ifc.), AV. &c. &c.
drinking the saliva i.e. kissing, Kāv. (cf. अधर-)
a drink, beverage, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
a drinking-vessel, cup, L.
a canal, L.
पान m. a distiller or vender of spirituous liquors, an inn-keeper, L.
2. पान mfn. observing, keeping (see तनू-)
पान n. protection, defence (see ib. and वात-).
1. 2. पान See p. 613, cols. 1 and 2.
3. पान m. = अपान, breathing out, expiration, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पानं [पा-ल्युट्] 1 Drinking, quaffing, kissing (a lip); पयः पानं; देहि मुखकमलमधुपानं Gīt. 10. --2 Drinking spirituous liquors; Ms. 7. 53, 9. 13, 12. 45. --3 A drink, beverage in general; Ms. 3. 227; Pt. 1. 389. --4 A drinking vessel. --5 Sharpening, whetting. --6 Protection, defence. --7 A canal. --नः 1 A distiller. --2 Breath, expiration. --Comp. --अगारः, --आगारः --रं a tavern. --अत्ययः hard drinking. --गोष्ठिका, --गोष्ठी {1} a drinking party. {2} a dram-shop, tavern. --प a. drinking spirituous liquors. --पात्रं, --भाजनं, --भांडं a drinking vessel, a goblet. --भूः, --भूमिः, --भूमी f. a drinking room; R. 7. 49; 19. 11. --मंडलं a drinking party. --रत a. addicted to drinking. --वणिज् m. vender of spirits. --विभ्रमः intoxication. --शौंडः a hard drinker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0694-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पान न० पा--ल्युट् । १ द्रवद्रव्यस्य गलाधःसंयोजने २ रक्षणे च ३ निश्वासे च पु० हेमच० । निश्व सेन प्राणरक्षणात्त- थात्वम् । आधारे ल्युट् । ४ पानभाजने मेदि० पीय- तेऽस्मात् अपादाने ल्युट् । ५ शौण्डिके पु० जटा० । करणे ल्युट् । अस्त्राणां तीक्ष्ण ग्रतासम्पादने ६ व्यापारभेदे (पानदेओया) असिशब्दे ५५१ पृ० पायनाशब्दे च दृश्यम । पीयते कर्मणि ल्युट् । ७ भद्यादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4305,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पानं, क्ली, (पा पाने + भावे ल्युट् ।) पीतिः । द्रवद्रव्यस्य गलाधःकरणम् । (यथा, हितोपदेशे । “पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् ॥”) भाजनम् । (पाल रक्षणे + भावे ल्युट् ।) रक्ष- णम् । इति मेदिनी ॥ (पीयते खगादिभि- र्यत्र । पा + अधिकरणे ल्युट् । कुल्या । इति हेमचन्द्रः । ४ । १५५ ॥ पीयते यदिति । कर्म्मणि ल्युट् । जलम् । इति व्युत्पत्तिलब्धोऽर्थः ॥ * ॥ पाति रक्षतीति । पा + ल्युः । रक्षाकर्त्तरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ७० । ४ । “व्रतानि पानो अमृतस्य चारुण उभे नृचक्षा अनु पश्यते विशौ ॥” पायनम् । अस्त्रशस्त्राणां तीक्ष्णाग्रतासम्पा- दनव्यापारभेदः । पान् इति भाषा ॥ यदुक्तं बृहत्संहितायाम् । “वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानं यदि पानेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् । झसपित्तमृगाश्च वस्तदुग्धैः करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥ आर्कं पयोहुडुविषाणमसीसमेतं पारावताखुशकृता च युतं प्रलेपः । शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं पश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥ क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते दिनोषिते पायितमायसं यत् । सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भङ्गं न चान्यलौहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥” तथाच शुक्रनीत्याम् । “इदमौशनसञ्च शस्त्रपानं रुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् । हविषा गुणवत् सुताभिलिप्सोः सलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥”)
पानः, पुं, (पीयते यस्मादिति । पा + अपादाने ल्युट् ।) शौण्डिकः । इति जटाधरः ॥ निःश्वासः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-114-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पान" आता है (32)
स्थगी पान, सुपारी आदि रखने का डिब्बा । पनडब्बा । पानदान । तांबूलकरंकतांबूल पान । नागवल्ली दलअहिलता नागवल्ली । पाननागलता पान की लता । पानमुखभूषण तांबूल । पानसर्पलता नागवल्ली । पाननागवल्ली पान की बेल । पान । तांबूलनागवल्लरी पानस्थगिका पान, सुपारी, चूना, कत्था आदि रखने का डिब्बा । पनडब्बा । पानदान । तांबू…देवाभीष्टा पानस्त्रीरंजन पान । तांबूलफणिलता फणिवल्ली संज्ञा स्त्री॰ नागवल्ली । पानअहिवल्ली पान । तांबूल । नागवल्लीनागपर्णी पानसप्तसिरा तांबूल । पानसर्पवल्ली नागवल्ली । पानतमोर पु † संज्ञा पुं॰ ताँबूल । पानउरगलता नागवल्ली । पाननागबेल पान की बेल । पाननागरबेल पान की बेल । पान । तांबूलसर्पबेलि संजा स्त्री॰ नागबल्ली । पानतांबूलनियम पान, सुपारी, लवंग, इलायची आदि खाने का नियम । (जैन)श्रमभंजिनी नागवल्ली लता, जो थकावट दूर करनेवाली मानी जाती है । पान । नागवल्लीपर्ण पत्ता । पत्र । यौ॰— पर्णकुटी । पर्णशालाभक्ष खाने का पदार्थ । भक्ष्य । खाना । भोजनसंग्रह एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचयविशोधनी ब्रह्मा की पूरी का नामशूलिनी दुर्गा का एक नाम जो त्रिशूल धारण करनेवाली मानी जाती हैंअभीष्टा गृहस्वामिनीसितपुष्पी श्वेत अपराजिता । कैवर्त मुस्तक । केवटी मोथा नाम को घास । कास नामक तृणपत्रवल्ली शंकरजटाकश्ती नौका । नाव

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पानपान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पा + ल्युट्)
अन्य सम्भावना: पान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पान 📚 ➤ पीना, चढ़ा जाना, (ओष्ठ का) चुम्बन
संस्कृत: मद्यगृहम् · पर्याय: शुण्डा, मदस्थान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पान 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पान
मधुशाला (२.१०.४१) — शुण्डा, मदस्थान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पान: पा + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें