🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:36:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संग्रह
saṃgraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संग्रह संज्ञा पु॰ [सं॰ सङ्ग्रह]
१. एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचय ।
२. वह ग्रंथ जिसमें अनेक विषयों की बातें एकत्र की गई हों ।
३. भोजन, पान, औषध इत्यादि खाने की क्रिया ।
४. मंत्र बल से अपने फेंके हुए अस्त्र को अपने पास लौटाने की क्रिया ।
५. सोम याग ।
६. सूची । फेहरिस्त ।
७. निग्रह । संयम ।
८. रक्षा । हिफाजत ।
९. कब्ज । कोष्ठबद्धता ।
१०. शिव का एक नाम ।
११. पाणिग्रहण । विवाह ।
१२. जमघट । जमाव ।
१३. सभा । गोष्ठी ।
१४. मैथुन । स्त्री प्रसंग ।
१५. ग्रहण करने की क्रिया ।
१६. स्वीकार । मंजूरी । उ॰— तेहि ते कछु गुन दोष बखाने । संग्रह त्याग न बिनु पहिचाने ।—मानस, १ ।
१७. चंगुल । पकड़ (को॰) ।
१८. जोड़ । राशि । समष्टि (को॰) ।
१९. भंड़ारगृह (को॰) ।
२०. बड़प्पन (को॰) ।
२१. वेग (को॰) ।
२२. हवाला । उल्लेख (को॰) ।
२३. प्रयत्न । चेष्टा (को॰) ।
२४. संयोजन (को॰) ।
२६. वह जो संरक्षक हो (को॰) ।
२७. कल्याण । मंगल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-ग्रह m. holding together, seizing, grasping, taking, reception, obtainment, MBh.; Kāv. &c.
taking (in the sense of eating or drinking food, medicine &c.), Ragh.; Bhartṛ.
the fetching back of discharged weapons by magical means, MBh.; Hariv.
bringing together, assembling (of men), R.; Ragh.; Siṃhās.
collecting, gathering, conglomeration, accumulation (as of stores), Mn.; MBh. &c.
(in phil.) agglomeration (= संयोग, q.v.), MW.
a place where anything is kept, a store-room, receptacle, BhP.
complete enumeration or collection, sum, amount, totality (एण, ‘completely’, ‘entirely’), Yājñ.; MBh. &c.
drawing together, making narrower, narrowing, tightening, making thin or slender, the thin part of anything, Car.; Vāgbh.; KātyŚr., Sch.
a compendium, summary, catalogue, list, epitome, abridgment, short statement (एण or आत्, ‘shortly’, ‘summarily’, ‘in few words’), KaṭhUp.; MBh. &c.
inclusion, comprehension, Kusum.; Kull.
check, restraint, control, ib.; Vet.
keeping, guarding, protection, Mn.; MBh. &c.
a guardian, ruler, manager, arranger, R.; BhP.
obstruction, constipation (see -ग्रहनी)
attracting, winning, favouring, kind treatment, propitiation, entertaining, entertainment, Mn.; MBh. &c.
taking to wife, marriage (see दार-स्˚)
perception, notion, Kap.; BhP.
mention, mentioning, L.
elevation, loftiness, L.
velocity, L.
N. of Śiva, MBh.
N. of various works (esp. of a gram. wk. in 100,000 Ślokas by Vyāḍi; also often in comp.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1129,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संग्रहः 1 Seizing, grasping. --2 Clenching the fist, grasp, grip. --3 Reception, admission. --4 Guarding, protection; तथा ग्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्स्य संग्रहं Ms. 7. 114. --5 Favouring, propitiating, entertaining, supporting; Ms. 3. 138; 8. 311. --6 Storing, accumulation, gathering, collecting; स्वधासंग्रहतत्पराः R. 1. 66; तैः कृतप्रकृतिसंग्रहैः 19. 55; 17. 60. --7 Governing, restraining, controlling. --8 Conglomeration. --9 Conjunction. --10 Agglomeration (a kind of संयोग). --11 Inclusion, comprehension. --12 Compilation. --13 Epitome, summary, abridgment, compendium; संग्रहेण प्रवक्ष्यते Bg. 8. 11; so तर्कसंग्रहः. --14 Sum, amount, totality; करणं कर्म कर्तेति त्रिवधः कर्मसंग्रहः Bg. 18. 18. --15 A catalogue, list. --16 A store-room. --17 An effort, exertion. --18 Mention, reference. --19 Greatness, elevation. --20 Velocity. --21 N. of Śiva. --Comp. --श्लोकः a verse summarizing what has been mentioned before.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ग्रह पु० सम + ग्रह--अप् । १ सञ्चये २ वह्वर्यकवाक्यानामेकत्र सङ्कलने च “विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धीयः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः” । ३ वृहति ४ उत्तुङ्गे ५ ग्रहणे ६ संक्षेपे मेदि० ७ मुष्टौ विश्वः ८ स्वीकारे ९ महोद्योगे नानार्थरत्नमा० । १० व्याडिप्रणीते व्याकरण- ग्रन्थभेदे “सङ्ग्रहेऽस्तमुमागते” वाक्यपदीयम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ग्रहः, पुं, (सं + ग्रह + अप् ।) समाहृतिः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १७ । ६० । “कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः । अम्बुगर्भो हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥”) “संक्षेपेण गृह्यन्ते नानास्थाने विप्रकीर्णा अर्था बुध्यन्तेऽनेन संग्रहः । संपूर्व्वात् ग्रह आदाने- ऽल् । ‘विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धा यः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः ॥’ इति ॥ इतस्तत आकृष्य एकत्र निबन्धनं संग्रहः । इति कल्पतरुप्रभृतयः ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ नानाग्रन्थस्था अर्थाः संगृह्यन्ते एकस्थानस्थाः क्रियन्ते इति संग्रहो ग्रन्थविशेषः । इति श्राद्धविवेकटीकायां श्रीकृष्णतर्कालङ्कारः ॥ * ॥ (यथा, हरिवंशे । ८९ । ७ । “चतुष्पादं धनुर्व्वेदं शास्त्रग्रामं ससङ्ग्रहम् । अचिरेणैव कालेन गुरुस्तावभ्यशिक्षयत् ॥”) बृहत् । उत्तुङ्गः । ग्रहणम् । (यथा, रघुः । १ । ६६ । “नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥”) संक्षेपः । इति मेदिनी ॥ मुष्टिः । इति विश्वः ॥ स्वीकारः । महोद्योगः । इति नानार्थरत्न- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संग्रह" आता है (18)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें