🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:25:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संग्रह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संग्रह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संग्रह

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: holding together, seizing, grasping, taking, reception, obtainment, MBh.; Kāv. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संग्रह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंग्रहःसंग्रहौसंग्रहाः
द्वितीयासंग्रहम्संग्रहौसंग्रहान्
तृतीयासंग्रहेणसंग्रहाभ्याम्संग्रहैः
चतुर्थीसंग्रहायसंग्रहाभ्याम्संग्रहेभ्यः
पञ्चमीसंग्रहात् / संग्रहाद्संग्रहाभ्याम्संग्रहेभ्यः
षष्ठीसंग्रहस्यसंग्रहयोःसंग्रहाणाम्
सप्तमीसंग्रहेसंग्रहयोःसंग्रहेषु
सम्बोधनहे संग्रहहे संग्रहौहे संग्रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संग्रह
संग्रह
saṃgraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संग्रह संज्ञा पु॰ [सं॰ सङ्ग्रह]
१. एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचय ।
२. वह ग्रंथ जिसमें अनेक विषयों की बातें एकत्र की गई हों ।
३. भोजन, पान, औषध इत्यादि खाने की क्रिया ।
४. मंत्र बल से अपने फेंके हुए अस्त्र को अपने पास लौटाने की क्रिया ।
५. सोम याग ।
६. सूची । फेहरिस्त ।
७. निग्रह । संयम ।
८. रक्षा । हिफाजत ।
९. कब्ज । कोष्ठबद्धता ।
१०. शिव का एक नाम ।
११. पाणिग्रहण । विवाह ।
१२. जमघट । जमाव ।
१३. सभा । गोष्ठी ।
१४. मैथुन । स्त्री प्रसंग ।
१५. ग्रहण करने की क्रिया ।
१६. स्वीकार । मंजूरी । उ॰— तेहि ते कछु गुन दोष बखाने । संग्रह त्याग न बिनु पहिचाने ।—मानस, १ ।
१७. चंगुल । पकड़ (को॰) ।
१८. जोड़ । राशि । समष्टि (को॰) ।
१९. भंड़ारगृह (को॰) ।
२०. बड़प्पन (को॰) ।
२१. वेग (को॰) ।
२२. हवाला । उल्लेख (को॰) ।
२३. प्रयत्न । चेष्टा (को॰) ।
२४. संयोजन (को॰) ।
२६. वह जो संरक्षक हो (को॰) ।
२७. कल्याण । मंगल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-ग्रह m. holding together, seizing, grasping, taking, reception, obtainment, MBh.; Kāv. &c.
taking (in the sense of eating or drinking food, medicine &c.), Ragh.; Bhartṛ.
the fetching back of discharged weapons by magical means, MBh.; Hariv.
bringing together, assembling (of men), R.; Ragh.; Siṃhās.
collecting, gathering, conglomeration, accumulation (as of stores), Mn.; MBh. &c.
(in phil.) agglomeration (= संयोग, q.v.), MW.
a place where anything is kept, a store-room, receptacle, BhP.
complete enumeration or collection, sum, amount, totality (एण, ‘completely’, ‘entirely’), Yājñ.; MBh. &c.
drawing together, making narrower, narrowing, tightening, making thin or slender, the thin part of anything, Car.; Vāgbh.; KātyŚr., Sch.
a compendium, summary, catalogue, list, epitome, abridgment, short statement (एण or आत्, ‘shortly’, ‘summarily’, ‘in few words’), KaṭhUp.; MBh. &c.
inclusion, comprehension, Kusum.; Kull.
check, restraint, control, ib.; Vet.
keeping, guarding, protection, Mn.; MBh. &c.
a guardian, ruler, manager, arranger, R.; BhP.
obstruction, constipation (see -ग्रहनी)
attracting, winning, favouring, kind treatment, propitiation, entertaining, entertainment, Mn.; MBh. &c.
taking to wife, marriage (see दार-स्˚)
perception, notion, Kap.; BhP.
mention, mentioning, L.
elevation, loftiness, L.
velocity, L.
N. of Śiva, MBh.
N. of various works (esp. of a gram. wk. in 100,000 Ślokas by Vyāḍi; also often in comp.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1129,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संग्रहः 1 Seizing, grasping. --2 Clenching the fist, grasp, grip. --3 Reception, admission. --4 Guarding, protection; तथा ग्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्स्य संग्रहं Ms. 7. 114. --5 Favouring, propitiating, entertaining, supporting; Ms. 3. 138; 8. 311. --6 Storing, accumulation, gathering, collecting; स्वधासंग्रहतत्पराः R. 1. 66; तैः कृतप्रकृतिसंग्रहैः 19. 55; 17. 60. --7 Governing, restraining, controlling. --8 Conglomeration. --9 Conjunction. --10 Agglomeration (a kind of संयोग). --11 Inclusion, comprehension. --12 Compilation. --13 Epitome, summary, abridgment, compendium; संग्रहेण प्रवक्ष्यते Bg. 8. 11; so तर्कसंग्रहः. --14 Sum, amount, totality; करणं कर्म कर्तेति त्रिवधः कर्मसंग्रहः Bg. 18. 18. --15 A catalogue, list. --16 A store-room. --17 An effort, exertion. --18 Mention, reference. --19 Greatness, elevation. --20 Velocity. --21 N. of Śiva. --Comp. --श्लोकः a verse summarizing what has been mentioned before.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ग्रह पु० सम + ग्रह--अप् । १ सञ्चये २ वह्वर्यकवाक्यानामेकत्र सङ्कलने च “विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धीयः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः” । ३ वृहति ४ उत्तुङ्गे ५ ग्रहणे ६ संक्षेपे मेदि० ७ मुष्टौ विश्वः ८ स्वीकारे ९ महोद्योगे नानार्थरत्नमा० । १० व्याडिप्रणीते व्याकरण- ग्रन्थभेदे “सङ्ग्रहेऽस्तमुमागते” वाक्यपदीयम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ग्रहः, पुं, (सं + ग्रह + अप् ।) समाहृतिः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १७ । ६० । “कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः । अम्बुगर्भो हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥”) “संक्षेपेण गृह्यन्ते नानास्थाने विप्रकीर्णा अर्था बुध्यन्तेऽनेन संग्रहः । संपूर्व्वात् ग्रह आदाने- ऽल् । ‘विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । निबन्धा यः समासेन संग्रहं तं विदुर्बुधाः ॥’ इति ॥ इतस्तत आकृष्य एकत्र निबन्धनं संग्रहः । इति कल्पतरुप्रभृतयः ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ नानाग्रन्थस्था अर्थाः संगृह्यन्ते एकस्थानस्थाः क्रियन्ते इति संग्रहो ग्रन्थविशेषः । इति श्राद्धविवेकटीकायां श्रीकृष्णतर्कालङ्कारः ॥ * ॥ (यथा, हरिवंशे । ८९ । ७ । “चतुष्पादं धनुर्व्वेदं शास्त्रग्रामं ससङ्ग्रहम् । अचिरेणैव कालेन गुरुस्तावभ्यशिक्षयत् ॥”) बृहत् । उत्तुङ्गः । ग्रहणम् । (यथा, रघुः । १ । ६६ । “नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥”) संक्षेपः । इति मेदिनी ॥ मुष्टिः । इति विश्वः ॥ स्वीकारः । महोद्योगः । इति नानार्थरत्न- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संग्रह" आता है (18)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संग्रहसंग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संग्रह 📚 ➤ एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचय उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): holding together, seizing, grasping, taking, reception, obtainment, MBh.; Kāv. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संग्रह 📚एकत्र करने की क्रिया । जमा करना । संकलन । संचय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संग्रह
संकलन (१.६.६) — समाहृति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬