🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संहार
saṃhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक साथ करना । इकट्ठा करना । समेटना ।
२. संग्रह । संचय ।
३. संकोव । आकुंचन । सिकुड़ना ।
४. समेटकर बाँधना । गुँथना (केशों का) । जैसे, विण- संहार ।
५. छोड़े हुए बाण को फिर वापस लेना ।
६. खुलासा । सार । संक्षेप कथन ।
७. नाश । ध्वस ।
८. समाप्ति । अंत । खातमा । जैसे,—रूपक के किसी अंक या रूपक का । काव्य- संहार ।
९. कल्पांत । प्रलय ।
१०. एक नरक का नाम ।
११. कौशल । निपुणाता ।
१२. व्यर्थ करने की क्रिया । निवारण । परिहार । रोक । जैसे,—किसी अस्त्र का संहार ।
१३. उच्चारण संबंधी एक दोष (को॰) ।
१४. झुंड । समूह (को॰) ।
१५. अभ्यास । निरंतर प्रवृत्ति (को॰) ।
१६. भीतर की ओर करना । अंदर करना । सिकोड़ना । जैसे,—हाथी द्वारा अपनी सूँड़ (को॰) ।
१७. संहारक । संहर्ता (को॰) ।
१८. एक असुर (को॰) ।
संहार भैरव संज्ञा पुं॰ [सं॰] भैरव के आठ रूपों या मूर्तियों में से एक । कालभैरव ।
संहार मुद्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] तांत्रिक पूजम में अंगों की एक प्रकार की स्थिति, जिसे विसर्जन मुद्रा भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-हार -रक &c. See सं-√ हृ.
सं-हार m. bringing together, collection, accumulation, MBh.
contraction (of the organs of speech, opp. to वि-हार, q.v.), RPrāt.
drawing in (of an elephant's trunk), Ragh.
binding together (of hair; cf. वेणी-स्˚), MBh.
fetching back (an arrow after its discharge by magical means), MBh.; R.; Pur. (cf. IW. 402 n. 1)
abridgment, comprehensive description, a compendium, manual, Lāṭy.
destruction (esp. the periodical des˚ of the universe at end of a Kalpa), Mn.; MBh. &c.
a destroyer (= संहर्तृ), MBh. xiv, 1577
end, conclusion (of a drama or of an act of a drama), Bhar.; Sāh. &c.
a division of the infernal regions, L.
N. of an Asura (v.l. सं-ह्राद), Hariv.
practice, skill, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संहारः 1 Drawing or bringing together, collecting; अनुभवनु वेणीसंहारमहोत्सवं Ve. 6. --2 Contraction, compression, abridgment. --3 Withholding, drawing back, withdrawal (opp. प्रयोग or विक्षेप); प्रयोगसंह रविभक्तमंत्रं R. 5. 57, 45. --4 Restraining, holding back. --5 Destruction, especially of the universe, universal destruction. --6 Close, end, conclusion. --7 An assemblage, a group. --8 A fault in pronunciation. --9 A charm or spell for withdrawing magical weapons. --10 Practice, skill. --11 A division of hell. --Comp. --भैरवः one of the forms of Bhairava. --मुद्रा N. of a particular posture in the Tantra worship; it is thus defined:-- अवोमुखे वामहस्ते ऊर्ध्वास्यं दक्षहस्तकं । क्षिप्तांगुलीरंगुलीभिः संगृह्य परिवर्तयेत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहार पु० सम् + हृ--घञ् । १ प्रलये हेमच० २ गीशे ३ संक्षपे ४ नरकभेदे अमरः । ५ वितर्जने ६ कासिकाभैरवभेद पृ [] जटा० । “असिताङ्गोरुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्त एव च । कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्ट भैरवाः” तन्त्रसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहारः, पुं, (संह्रियतेऽनेनेति । सं + हृ + “अध्यायन्यायेति ।” ३ । ३ । १२२ । इति घञन्तः साधुः ।) नरकविशेषः । इत्यमरः ॥ प्रलयः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । १ । ८० । “मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार एव च । काडविवैतत् कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः ॥”) मक्षेपः । इति जटाधरः ॥ संहरणञ्च ॥ (यथा, रघुः । ५ । ५७ । “संमोहनं नाम सखे ! ममास्त्रं प्रयागम हारविभक्तमन्त्रम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-208-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संहार" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें