🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:58:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्जन
arjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्जन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उपार्जन । पैदा करना । कमाना ।
२. संग्रह करना । संग्रह । क्रि॰ प्र॰—करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्जन n. (Pāṇ. iii, 1, 20 Comm.) procuring, acquiring, gaining, earning, Mn. xii, 79, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्जनं [अर्ज्-ल्युट्] Getting, acquisition; अर्थानामर्जने दुःखं Pt. 1. 163; अर्जयितृव्यापारोऽर्जनं Dāy. B.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0165-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्जन न० अर्ज--ल्युट् । १ सम्पादने स्वामित्वसम्पादके २ व्यापारभेदे च । स्वामित्वहेतवश्च “सप्त वित्तागमाः धर्म्म्या दायोलाभः क्रयोजयः । विभागः संप्रयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च” स्मृत्युक्ताः “स्वामी रिक्थक्रयसंविभागाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिकं लब्धं क्षत्रियस्य विजितं निर्विष्टं वैश्य- शूद्रयोः” गो० उक्ताश्च रिक्थादयः साधारणाः सर्व्व- वर्णेषु । तत्राप्रतिबन्धोदायोरिक्थंयथा पित्रादिवने पुत्रादेः । अप्रतिबन्धोदायोविभागो यथा पत्नीप्रभृतेः । लब्धं प्रति- ग्रहः ब्राह्मणस्य तदसाधारणं “याजनाध्यापनप्रतिग्रहै- र्ब्राह्मणोधनममर्ज्जयेदिति” श्रुत्या ब्राह्मणकर्त्तृकार्ज्जनस्य याजनादिकरणकत्वनियमनात् । क्षत्रियस्य विजितं विज यलब्धमसाधारणम् । निर्विष्टं भृतिः तच्च वैश्यस्य कृषि- गोरक्षादिलब्धम् शूद्रस्य शुश्रूया वेतनं चेति तयो- रसाधारणम् । एवञ्च मनुना “सूतानामश्वसारय्यम्” इत्यादि यदुक्तं तत् सर्व्वं तेषामसाधारणं तदपि निविष्ट- शब्दाभिधेयम्” मिता० शूद्रवत् वर्णसङ्करा इति स्मृतेः “शूद्रा- णान्तु, सधर्म्माणः सर्व्वेऽपध्वंसजा स्मृताः” मनूक्तेश्च तेषां शूद्रधर्म्मातिदेशात्तथा । तच्चार्ज्जनं पुरुषार्थं न यज्ञार्थं तेन यद्यस्य वर्णस्योचितं तदतिरेकेणार्ज्जितेनापि धनेन क्रतु- सिद्धिः पुरुषस्य परं नियमातिक्रमे दोषः इति जैमि- नीये लिप्तासूत्रे स्थितम् । मिताक्षराकृता तस्य चायमर्थ एवं विवृतः । “यदा द्रव्यार्ज्जननियमानां क्रत्वर्थत्वं तदा- [] नियमार्जितेनैव द्रव्येण क्रतुसिद्विरिति न पुरुषस्य नियमा- तिक्रमदोषः इति पूर्व्वपक्षे सिद्धान्ते तु अर्ज्जननियमस्य पुरुषार्थत्वात् तदतिक्रमेणार्जितेनापि द्रव्येण क्रतुसिद्धि- र्भवति पुरुषस्यैव नियमातिक्रमाद्दोष इति नियमातिक्र- मार्जितस्यापि स्वत्वमङ्गीकृतम् अन्यथा क्रतुमिद्ध्यभावात् । नचैतावता चौर्य्यादिप्राप्तस्यापि स्वत्वं स्यादिति मन्तव्यम् । लोके तत्रतत्र स्वत्वप्रसिद्ध्यभावात् व्यवहारविसं वादाच्च” इति । एवञ्च प्रतिग्रहाद्युपायकं स्वत्वं लौकिकमेव अतएब “सप्त वित्तागमाधर्म्म्याः” इत्यनेन तेषां धर्म्महेतुत्व- मात्रमुक्तं न तु भृतिप्रभृतीनां तत्रानुक्तानां स्वत्वाहेतुत्वम- पि “अर्जयितृव्यापारोऽर्ज्जनमिति” दायभा० । “अर्ज स्वत्वं नापादयतीति” मिता० । “कणिशाद्यर्जनं शिलम्” मनुः । “अर्थानामर्जने दुःखमिति” नीति० अर्जधातोः प्रतियत्नार्थकतया विद्यमानपदार्थस्यैव स्वत्वसम्पाद- नार्थकत्वेन तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0365-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ज्जनं, क्ली, (अर्ज + ल्युट् ।) उपार्जनं । स्वत्वहेतु- भूतो व्यापारः । यथा । अर्ज्जनं स्वत्वहेतुभूतो ब्यापारः अर्जनं स्वत्वं नापादयतीति विप्रतिषिद्ध- मिति दायभागः ॥ (“अर्जयितृव्यापारोऽर्जनमिति जीमूतवाहनः” । “स्वामित्वजनकव्यापारत्वम्” इति महेश्वरः । “स्वामित्वहेतुभूतव्यापारत्वम् इति । श्रीकृष्णः । “पितृनिधनकालीनं वा जीवनमेव पुत्रस्यार्ज्जनं भविष्यति” । इति दायभागः । “अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानाञ्च रक्षणे” । इति पञ्चतन्त्रे । “द्रव्यार्जनञ्च नाशञ्च मित्रामित्रस्य चार्जनम्” । इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-104-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्जन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें