अर्जन न० अर्ज--ल्युट् । १ सम्पादने स्वामित्वसम्पादके २ व्यापारभेदे च । स्वामित्वहेतवश्च “सप्त वित्तागमाः धर्म्म्या दायोलाभः क्रयोजयः । विभागः संप्रयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च” स्मृत्युक्ताः “स्वामी रिक्थक्रयसंविभागाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिकं लब्धं क्षत्रियस्य विजितं निर्विष्टं वैश्य- शूद्रयोः” गो० उक्ताश्च रिक्थादयः साधारणाः सर्व्व- वर्णेषु । तत्राप्रतिबन्धोदायोरिक्थंयथा पित्रादिवने पुत्रादेः । अप्रतिबन्धोदायोविभागो यथा पत्नीप्रभृतेः । लब्धं प्रति- ग्रहः ब्राह्मणस्य तदसाधारणं “याजनाध्यापनप्रतिग्रहै- र्ब्राह्मणोधनममर्ज्जयेदिति” श्रुत्या ब्राह्मणकर्त्तृकार्ज्जनस्य याजनादिकरणकत्वनियमनात् । क्षत्रियस्य विजितं विज यलब्धमसाधारणम् । निर्विष्टं भृतिः तच्च वैश्यस्य कृषि- गोरक्षादिलब्धम् शूद्रस्य शुश्रूया वेतनं चेति तयो- रसाधारणम् । एवञ्च मनुना “सूतानामश्वसारय्यम्” इत्यादि यदुक्तं तत् सर्व्वं तेषामसाधारणं तदपि निविष्ट- शब्दाभिधेयम्” मिता० शूद्रवत् वर्णसङ्करा इति स्मृतेः “शूद्रा- णान्तु, सधर्म्माणः सर्व्वेऽपध्वंसजा स्मृताः” मनूक्तेश्च तेषां शूद्रधर्म्मातिदेशात्तथा । तच्चार्ज्जनं पुरुषार्थं न यज्ञार्थं तेन यद्यस्य वर्णस्योचितं तदतिरेकेणार्ज्जितेनापि धनेन क्रतु- सिद्धिः पुरुषस्य परं नियमातिक्रमे दोषः इति जैमि- नीये लिप्तासूत्रे स्थितम् । मिताक्षराकृता तस्य चायमर्थ एवं विवृतः । “यदा द्रव्यार्ज्जननियमानां क्रत्वर्थत्वं तदा- [] नियमार्जितेनैव द्रव्येण क्रतुसिद्विरिति न पुरुषस्य नियमा- तिक्रमदोषः इति पूर्व्वपक्षे सिद्धान्ते तु अर्ज्जननियमस्य पुरुषार्थत्वात् तदतिक्रमेणार्जितेनापि द्रव्येण क्रतुसिद्धि- र्भवति पुरुषस्यैव नियमातिक्रमाद्दोष इति नियमातिक्र- मार्जितस्यापि स्वत्वमङ्गीकृतम् अन्यथा क्रतुमिद्ध्यभावात् । नचैतावता चौर्य्यादिप्राप्तस्यापि स्वत्वं स्यादिति मन्तव्यम् । लोके तत्रतत्र स्वत्वप्रसिद्ध्यभावात् व्यवहारविसं वादाच्च” इति । एवञ्च प्रतिग्रहाद्युपायकं स्वत्वं लौकिकमेव अतएब “सप्त वित्तागमाधर्म्म्याः” इत्यनेन तेषां धर्म्महेतुत्व- मात्रमुक्तं न तु भृतिप्रभृतीनां तत्रानुक्तानां स्वत्वाहेतुत्वम- पि “अर्जयितृव्यापारोऽर्ज्जनमिति” दायभा० । “अर्ज स्वत्वं नापादयतीति” मिता० । “कणिशाद्यर्जनं शिलम्” मनुः । “अर्थानामर्जने दुःखमिति” नीति० अर्जधातोः प्रतियत्नार्थकतया विद्यमानपदार्थस्यैव स्वत्वसम्पाद- नार्थकत्वेन तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0365-b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।