🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:56:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समास
samāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग (3.5.1) लिङ्गानुशासन · कृत् · तद्धित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समास सं॰ पुं॰ [सं॰]
१. संक्षेप ।
२. समर्थन ।
३. संग्रह ।
४. पदार्थों का एक में मिलाना । संमिलन ।
५. व्याकरण में दो या अधिक शब्दों का संयोग । शब्दों का कुछ विशिष्ट नियमों के अनुसार आपस में मिलकर एक होना । जैसे,—'प्रेमसागर' शब्द प्रेम और सागर का, 'पराधीन' शब्द पर और अधीन का, 'लंबोदर' शब्द लंब और उदर का सामासिक रूप है । विशेष—शब्दों का यह पारस्परिक संयोग संधि के नियमों के अनुसार होता है । हिंदी में चार प्रकार के समास होते हैं—(१) अव्ययी भाव जिसमें पहला शब्द प्रधान होता है और जिसका प्रयोग क्रियाविशेषण के समान होता है । जैसे,—यथाशक्ति, यावज्जीवन, प्रतिदिन आदि; (२) तत्पुरुष जिसमें पहला शब्द संज्ञा या विशेषण होता है और दूसरे शब्द की प्रधानता रहती है । जैसे,—ग्रंथकर्ता, निशाचर, राजपुत्र आदि; (३) समाना- धिकरण तत्पुरुष या कर्मधारय जिसमें दोनों या तो विशेष्य और विशेषण के समान या उपमान और उपमेय के समान रहते हैं और जिनका विग्रह होने पर परवर्ती एक ही विभक्ति से काम चलता है । जैसे,—छुटभैया, अधमरा, नवरात्र, चौमासा आदि और (४) द्वंद्व जिसमें दोनों शब्द या उनका समाहार प्रधान होता है । जैसे,—हरिहर, गायबैल, दालभात, चिट्ठी- पत्नी, अन्नजल, आदि ।
६. मतभेद दूर करना । अंतर दूर करना । विवाद मिटाना (को॰) ।
७. संग्रह । संघात (को॰) ।
८. पूर्णता । समष्टि (को॰) ।
९. संधि । दो शब्दों का व्याकरण के नियमानुसार एक में मिलना (को॰) ।
१०. संक्षेपण (को॰) । यौ॰—समासप्राय । समासबहुल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सम्-आस m. (for 2. See सम्-√ आस्) throwing or putting together, aggregation, conjunction, combination, connection, union, totality (एन, ‘fully, wholly, summarily’), Br.; ŚrS.; Mn. &c.
succinctness, conciseness, condensation (ibc. and -तस्, ‘concisely, succinctly, briefly’), KauṣUp.; Mn.; MBh. &c.
(in gram.) composition of words, a compound word (of which there are accord. to native grammarians, 6 kinds, viz. Dvaṃdva, Bahu-vrīhi, Karma-dhāraya, Tat-puruṣa, Dvigu, and Avyaya or Avyayī-bhāva [qq.vv.]; an improper compound is called अस्थान-समास), Prāt.; Pāṇ. &c.
euphonic combination (= संधि), VPrāt.
(in astron.) a partic. circle, Sūryas.
composition of differences, reconciliation (-समर्थन), L.
the part of a Śloka given for completion (= समस्या), L.
2. सम्-आस (for 1. See under सम्-√ अस्) m. abiding together, connection, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समासः 1 Aggregation, union, composition. --2 Composition of words, a compound; (the principal kinds of compounds are four:--द्वंद्व, तत्पुरुष, बहुव्रीहि, and अव्ययीभाव q. q. v. v.). --3 Reconciliation, composition of differences. --4 A collection, an assemblage. --5 Whole, totality. --6 Contraction, conciseness, brevity. --7 Euphonic combination (संधि). (समासेन, समासतः means ‘in short’, ‘briefly’, ‘succinctly’; एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता Ms. 2. 25, 3. 20; Bg. 13. 18; समासतः श्रूयतां V. 2). --Comp. --अध्याहारः supplying an ellipsis in a compound. --अर्था a part of a stanza proposed to be completed (= समस्या q. v.) --उक्तिः f. a figure of speech thus defined by Mammaṭa: --परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः K. P. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1098-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समास पु० सम् + अस--घञ् । १ संक्षेपे २ समर्थने मेदि० । ३ समाहारे ४ व्याकरणोक्ते द्व्यादिपदानामेकपदतासम्पादके पदसाधुतार्थके ५ संस्कारभेदे च यथा “समर्थः पदविधिः” पा० “समर्थः संसृष्टार्थः सङ्गतार्थ इति यावत् । साम र्थ्यञ्च द्विविघम् व्यपेक्षावत्त्वमेकार्थीभावश्च । तत्र स्वार्थव- र्य्यवसायिपदानामाकाङ्क्षादिवशात् यः परस्परं सम्बन्धः सा व्यपेक्षा । राज्ञः पुरुषैत्यादौ वाक्ये सत्यामाकाङ्क्षायां यो यो यस्मिन् सन्निहितो योग्यश्च स तेन तेन सम्ब- ध्यते यथा राज्ञः पुरुषोऽश्वश्च राज्ञो देवदत्तस्य च पुरुषः ऋद्धस्य राज्ञोऽश्वो धनञ्चेत्यादि । वृत्तौ तु नैवम् वृत्तीना- [] मेकार्थीभावात् । एकार्थीभावश्च विशेष्यविशेषणभावाव- नाह्येकोपस्थितिजनकत्वम् । तथा च राजपुरुषादिश- ब्देन विशिष्टैकार्थबोधकतया न तदैकदेशे ऋद्धादेरन्वयः पुरुषांशे विशेषणतयोपस्थितस्य नाश्वादिसम्बन्धिता रा- जादीनाम् जनितान्वयाच्च निराकाङ्क्षतया न देवदत्तादेः स्वामितया पुरुषादावन्वय इति द्रष्टव्यम् । देवदत्तस्य गु- रुकुलमित्यादौ देवदत्तादेस्तु प्रधानीभूतकुलादिनैवान्वयः सम्बन्धस्तूपस्थितगुरुद्वारक एव षष्ठ्यर्थः यथोक्तं हरिणा “समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । संस्पृशाव- यवास्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह” इति । यद्वा सम्बन्धि- शब्दार्थस्य पदार्थैकदेशत्वेऽपि भवत्येव केषाञ्चित् सम्ब- न्धान्वयः तदुक्तं तेनैव “सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वं समस्यते । वाक्यवत् सा व्यपेक्षापि वृत्तावपि न हीयते” । अतएव वार्त्तिककृता “सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इति वक्तव्यमिति” सा- मान्यतो वृत्तिमतो विशेषणस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगाभाव- मभिधाय “अगुरुकुलपुत्रादीनां वक्तव्यम्” इत्यनेन गुरु- कुलगुरुपुत्रादीनां विशेषणत्वेऽपि पृथक्प्रयोगाय नञा पर्युदासः कृतः । समानाधिकरणविशेषणस्य तु “समा- नाधिकरणमसमर्थवद्भवतीत्यनेन सर्वथा स्वातन्त्र्येण सामर्थ्याभावात् प्रयोगाभावो भङ्ग्याऽभिहितः । एत- न्मूलकमेव प्राचां गाथा “सापेक्षे प्रत्ययो न स्यात् समासो वा कथञ्चन । सापेक्षं तद्विजानीयादसमस्तवि- शेषणम् । प्रतियोगिपदादन्यत् यदन्यत् कारका- दपि । वृत्तिशब्दैकदेशस्य सम्बन्धस्तेन नेष्यते” इति । अत्रायं विशेषः भवति प्रघानस्य सापेक्षत्वेऽपि समास इत्युक्तेः प्रधानस्य वृत्त्युपस्थाप्यविशेष्यस्य राजपुरुषादेः सुन्दरादिविशेषणापेक्षायामपि समासः । समासे चाव- यवशक्त्यैव तत्तदर्थपदार्थोपस्थित्या विशेष्यविशेषणभावा- द्यभ्युपगमे सापेक्षत्वादौ समासाभावादिकं वाचनिकं कल्प्यम् तथान्याप्यधिककल्पना स्यादतः समुदायशक्ति- कल्पनम् यथोक्तं हरिणा “बहूनां वृत्तिधर्माणां वचनैरेव साधने । स्यान्महद्गौरवं तस्मादेकार्थीभाव आश्रितः । चकारादिनिषेधोऽथ बहुव्युत्पत्तिभञ्जनम् । कर्त्तव्यं ते न्यायसिद्धं त्वस्माकं तदिति स्थितमिति” । तथाहि द्व- णादिविग्रहवाक्ये चकारादि प्रयुज्यते समस्ते तु न तत्र वचनैरेव तन्निषेधः कल्पनीयः समुदायशक्तिपक्षे तु उक्तार्थानामप्रयोग इत्युक्तन्यायादेव सिद्धम् । नामार्थयो- [] रमेदान्वयः कॢप्तः स च राजपदादुपस्थापितराजादेः पुरुषे स्वस्वामिभावसम्बन्धेनान्वये परित्यक्तः स्यात् । सम्बन्धलक्षणायान्तु किमपराद्धम् विशिष्टलक्षणया । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थः प्रधानमिति नियमश्च कॢप्तः स च प्राप्तानन्दादौ भज्येत आनन्दकर्तृकप्राप्तिकर्मेत्यर्थ- बोधस्योभयसम्मतत्वेन कर्तृविहितक्तान्तार्थस्य कर्त्तुर्विशेष्य तौचित्येन प्रकृते तद्वैपरीत्यात् आनन्दसम्बन्ध्यादिलक्ष- णास्वीकारे समुदायशक्तिपक्षे एव प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समास" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें