🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संधान
saṃdhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संधान संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्धान]
१. धनुष पर बाण चढ़ाने की क्रिया । लक्ष्य करने का व्यापार । निशाना लगाना ।
२. शराब बनाने का काम ।
३. मदिरा । शराब ।
४. संघट्टन । योजन । मिलाना । मिश्रण (ओषधि या अन्य पदार्थों का) ।
५. अन्वेषण । खोज ।
६. मुरदे को जिलाने की क्रिया । पुनर्जीवन । संजीवन ।
७. एक मिश्रित धातु । काँसा । काँस्य ।
८. संधि । जोड़ ।
९. अच्छे स्वाद की चीज ।
१०. काँजी ।
११. मैत्री । मेल । दोस्ती (को॰) ।
१२. अवधान (को॰) ।
१३. निदेशन (को॰) ।
१५. संभालना । सहारा देना (को॰) ।
१६. अँचार आदि बनाना (को॰) ।
१७. रकतस्त्राव का अवरोध करनेवाली औषधियों के द्रारा चमड़े की सिकुड़न (को॰) ।
१८. सौराष्ट्र या काठियावाड़ का एक नाम । यौ॰—संधानकर्ता = संधान करनेवाला । संधानताल = संगीत में एक ताल । संधानभांड = अचार आदि बनाने का पात्र । संधानभाव = दे॰ संधानताल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-धान mfn. joining, uniting, healing, Suśr.
सं-धान m. a partic. spell recited over weapons, R.
N. of a minister, Kathās.
सं-धान (अम्), n. the act of placing or joining together or uniting, junction, union, Vait.; MBh. &c.
assembling or meeting of men (˚नम् आ-√ या, ‘to receive admission’), Hariv.; Kām. &c.
a joint, point of contact, boundary, TS.; Lāṭy.; Suśr.
a means of union, TUp.
growing together, re-uniting, healing (as a wound), Suśr.
fixing on (as an arrow on a bow-string), aiming at, MBh.; R.; BhP.
perceiving, perception, Nalac.
combination of words (also, ‘euphonic combination’ = सं-धि, q.v.), Prāt.; ŚāṅkhŚr.
bringing together, alliance, league, association, friendship, making peace with (instr. with or without सह), MBh.; Kāv. &c.
compounding, mixing, preparation (of a beverage &c.; cf. नील-संधान-भाण्ड), ŚārṅgS.; Bhpr.
sour rice-gruel, L.
a kind of relish eaten to excite thirst, L.
spirituous liquor, L.
mixed or bell-metal (= सौराष्ट्र), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1144,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संधानं 1 Joining, uniting. --2 Union, junction, combination; यदर्धे विच्छिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत् Ś. 1. 9; Ku. 5. 27; R. 12. 101. --3 Mixing, compounding (of medicines &c.). --4 Restoration, repairing. --5 Fitting, taking an aim, fixing (as an arrow to the bow-string); तत्साधुकृतसंधानं प्रतिसंहर सायकं Ś. 1. 11; Śi. 20. 8. --6 Alliance, league, friendship, peace; मृद्घटवत्सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति H. 1. 92 (where it has sense 1 also). --7 A joint; पादजंघयोः संधाने गुल्फः Suśr. --8 Attention. --9 Direction. --10 Supporting. --11 Distillation (of liquors). --12 Spirituous liquor or a kind of it. --13 A kind of relish eaten to excite thirst. --14 Preparation of pickles. --15 Contraction of the skin by [] means of astringents. --16 Sour rice-gruel. --17 Bell-metal (सौराष्ट्र).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1089-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्धान न० सम् + धा--ल्युट् । १ सुरादिसम्पादनानुगुणे व्या पारे २ सोमरसकण्डनात्मके अभिषवे ३ अनुसन्धाने ४ स- ङ्घट्टने च मेदि० । मन्धाने स्त्रीत्वमपि तत्र ङीप् । सा च ५ कुप्यशालायां शब्दर० । संघट्टनं च योजनम् । “यदर्द्धे विच्छिन्नं भवति कृतसन्धानमिव तत्” शकु० । ५ काञ्जिके हला० । ६ मदिरायाम् ७ अवदंशे ६ सौराष्ट्रे राजनि० ९ धनुषि शरस्य योजने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5212,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्धानं, क्ली, (सन्धीयते यदिति । सं + धा + ल्युट् ।) मद्यसज्जीकरणम् । इति नयनानन्दः ॥ तत्- [] पर्य्यायः । अभिषवः २ । इत्यमरः ॥ सन्धानी ३ सन्धिका ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ सन्धीयते सन्धानं वंशाङ्कुरफलादीन् बहुकालं सन्धाय, यत् क्रियते । इति भरतः ॥ सङ्घट्टनम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ५ । २७ । “मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना । तुषारवृष्टिक्षतपद्मसम्पदां सरोजसन्धानमिवाकरोदपाम् ॥”) काञ्जिकम् । इति हलायुधः ॥ मदिरा । अव- दंशः । सौराष्ट्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ धनुषि बाणयोजनम् । यथा, -- “तदाशु कृतसन्धानं प्रतिसंहर शायकम् । आर्त्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्त्तुमनागसि ॥” इत्यभिज्ञानशकुन्तलायाम् १ अङ्कः ॥ अन्वेषणम् । इति लोकप्रसिद्धम् ॥ (सन्धिः । यथा महाभारते । ५ । १० । ३३ । “एवं कृते तु सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत् । यत्तः समभवच्चापि शक्रो हर्षसमन्वितः ॥”) सन्दधातीति । सं + धा + ल्युः । धारके, त्रि । यथा, सुश्रुते । १ । ४५ । “मधु तु मधुरं कषायानुरसं * * हृद्यं सन्धानं शोधनं रोपणमिति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-240-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संधान" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें