🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:39:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महत्
mahat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महत् १ वि॰ [सं॰]
१. महान् । बृहत् । बड़ा ।
२. सबसे बढ़कर । सर्वश्रेष्ठ ।
३. भारी ।
४. ऊँचा । उच्च (को॰) ।
५. तीव्र (को॰) ।
६. प्रधान (को॰) । यौ॰—महत्कथ । महज्जन । महच्छक्ति = महान् शक्ति । बड़ी शक्ति । उ॰—मिल जाना उस महच्छक्ति से ।—इत्यलम्, पृ॰ १०३ । महत्तत्व ।
महत् २ संज्ञा पुं॰
१. प्रकृति का पहला विकार महत्तत्व ।
२. ब्रह्म ।
३. राज्य ।
४. जल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महत् mfn. (orig. pr. p. of √ 1. मह्; strong form, महान्त् f. महती; in ep. often महत् for महान्तम्; ibc. mostly महा, q.v.) great (in space, time, quantity or degree) i.e. large, big, huge, ample, extensive, long, abundant, numerous, considerable, important, high, eminent, RV. &c. &c. (also ind. in महद्-√ भू, to become great or full [said of the moon] Śiś.)
abounding on rich in (instr.), ChUp.
(ifc.) distinguished by, Śak.
early (morning), ib.
advanced (afternoon), MBh.
violent (pain or emotion), ib.
thick (as darkness), gross, ib.
loud (as noise), Lāṭy.
many (people, with जन sg.), MBh. (with उक्थ n. a partic. Uktha of 720 verses; with औक्थ्य n. N. of a Sāman, MBh.; महान्ति भूतानि, the gross elements, Mn.; MBh.; cf. महाभूत)
महत् m. a great or noble man (opp. to नीच, अल्प or दीन), Kāv.; Kām.; Pañcat.
the leader of a sect or superior of a monastery, RTL. 87 n. 1
a camel, L.
N. of Rudra or of a partic. R˚, BhP.
of a Dānava, Hariv.
(scil. गण), a partic. class of deceased progenitors, MārkP.
of two princes, VP.
महत् m. (rarely n. scil. तत्त्व), ‘the great principle’, N. of Buddhi, ‘Intellect’, or the intellectual principle (according to the Sāṃkhya philosophy the second of the 23 principles produced from Prakṛti and so called as the great source of Ahaṃkāra, ‘self-consciousness’, and Manas, ‘the mind’; cf. IW. 83, 91 &c.), MaitrUp.; Mn.; Sāṃkhyak.; MBh. &c.
महत् n. anything great or important, ChUp.
greatness, power, might, ŚBr.; ĀśvGṛ.
dominion, L.
a great thing, important matter, the greater part, ĀśvGṛ.
advanced state or time (महति रात्रियै or रात्र्यै, in the middle of the night, TS.; Br.)
sacred knowledge, MBh.
महत् , महन् &c. See p. 794, cols. 2, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महत् a. [मह्-अति] (compar. महीयस्; superl. महिष्ठ; nom. महान्, महांतौ, महांतः; acc. pl. महतः) 1 Great, big, large, huge, vast; महान् सिंहः, व्याघ्रः &c. --2 Ample, copious, abundant, many, numerous; महाजनः, महान् द्रव्यराशिः. --3 Long, extended, extensive; महांतौ बाहू यस्य स महाबाहुः; so महती कथा, महानध्वा. --4 Strong, powerful, mighty; as महान् वीरः. --5 Violent, intense, excessive; महती शिरोवेदना, महती पिपासा. --6 Gross, thick, dense; महानंधकारः. --7 Important, weighty, momentous; महत्कार्यमुपस्थितं, महती वार्ता. --8 High, lofty, eminent, distinguished, noble; महत्कुलं, महाञ्जनः. --9 Loud; महान् घोषः --ध्वनिः. --10 Early or late; महति प्रत्यूषे ‘early in the morning’; महत्यपराह्णे ‘late in the afternoon.’ --11 High; महार्घ. --m. 1 A camel. --2 An epithet of Śiva. --3 (In Sān. phil.) The great principle, the intellect (distinguished from मनस्), the second of the twenty-five elements or tattvas. recognized by the Sāṃkhyas; Ms. 12. 14; Sāṅ. K. 3, 8, 22 &c. --4 The superior of a monastery. --n. 1 Greatness, infiniteness, numerousness. --2 Kingdom, dominion. --3 Sacred knowledge. --ind. Greatly, excessively, very much, exceedingly. (Note. महत् as the first member of a Tatpuruṣa compound and a few other cases, remains unchanged, while in Karmadhāraya and Bahuvrīhi comp. it is changed to महा q. v.). --Comp. --आवासः a spacious or large building. --आशा a high hope. --आश्चर्य a. very wonderful. --आश्रयः dependence on or seeking protection with the great. --कथ a. talked of or mentioned by the great, in great men's mouths. --क्षेत्र a. occupying a wide territory. --गुण a. having the qualities of the great. --तत्त्वं the second of the 25 principles of the Sāṃkhyas. --बिलं the atmosphere. --सेवा service of the great. --स्थानं [] a high place, lofty station.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0850-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महत् त्रि० मह--अति । १ विपुले २ वृद्धे च स्त्रियां ङीप् महती ३ राज्ये न० मेदि० । ४ साङ्ख्योक्ते महत्तत्त्वे पु० “प्रकृतेर्महानिति” श्रुतिः । “मनो महान् मतिर्ब्रह्मा” इत्युक्ते ५ हिरण्यगर्भलिङ्गदेहे शा० भा० सर्वनामस्थाने नुम्दीर्थौ महान् महान्तौ एकार्थशब्दे परे समासे तस्थाने आ । महाधनम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4740,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महत्, क्ली, (मह् + अति । निपातितश्च ।) राज्यम् । इति मेदिनी । वे, १४० ॥ (यथा, छान्दोग्योपनिषदि । ५ । २ । ४ । “अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षिता पौर्णमास्या रात्रौ इत्यादि ॥” ब्रह्म । यथा, महाभारते । ३ । ३१२ । ४४ । “श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ॥” उदकम् । इति निघण्टुः । १ । १२ ॥)
महत्, त्रि, (मह्यते पूज्यतेऽसौ इति । मह् + “वर्त्तमाने पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च ।” उणा० २ । ८४ । इति अतिः निपात्यते ।) महान् । महती । वड्रः । इति मेदिनी । ते, १४० ॥ तत्पर्य्यायः । विशङ्कटम् २ पृथु ३ बृहत् ४ विशालम् ५ पृथुलम् ६ वड्रम् ७ उरु ८ । विपुलम् ९ । इत्यमरः । २ । १ । ६० ॥ पुलम् १० विस्तीर्णम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघौ । १२ । ४० । “तस्मिन् रामशरोत्कृत्ते बले महति रक्षसाम् ॥”) तद्वैदिकपर्य्यायः । ब्रध्नः २ ऋष्वः ३ बृहत् ४ उक्षितः ५ तवसः ६ तविषः ७ महिषः ८ अभ्वः ९ ऋभुक्षाः १० उक्षा ११ विहायाः १२ यह्वः १३ ववक्षिथ १४ विवक्षसे १५ अम्भृणः १६ माहिनः १७ गभीरः १८ ककुहः १९ रभसः २० ब्राधन् २१ विरप्शी २२ अद्भुतम् २३ वंहिष्ठः २४ बर्हिषत् २५ । इति पञ्चविंशतिर्म्महन्नामानि । इति वेदनिघण्टौ ३ अध्यायः ॥ * ॥ (प्रकृते- राद्योविकारः । यथा, सांख्यसूत्रम् । १ । ६१ । “सत्त्वरजस्तभसां सामावस्था प्रकृतिः प्रकृते- र्महान् महतोऽहङ्कारः ॥” इति ॥) मह- च्छब्दस्य शङ्खादिशब्दविशेषाणां पूर्व्वं प्रयोग- निषेधो यथा, -- “शङ्खे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्योतिषिके द्विजे । यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ॥” इति भट्टिप्रथमस्वर्गीयचतुर्थश्लोकटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-652-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महत्" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें