🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:12:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आयत
āyata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लम्बा (3.1.68) दीर्घ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयत १ वि॰ [सं॰] विस्तूत । लंबा चौड़ा । दीर्घ । विशाल । उ॰— सोहत ब्याह साज सब साजे । उर आयत उर भूषन राजे । —मानस, १ । ३२७ ।
आयत २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] इंजील का वाक्य । कुरान का वाक्य । उ॰— पुनि उस्मान मंड़ित बड़ गुनी । लिखा पुरान जो आयत सुनी ।—जायसी ग्रं॰ पृ॰, ५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-यत mfn. stretched, lengthened, put on (as an arrow)
stretching, extending, extended, spread over
directed towards, aiming at
extended, long, future, MBh.; R.; Suśr.; Ragh.; Śiś.; Kir. &c.
आ-यत m. an oblong figure (in geometry)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयत p. p. 1 Long; दशांगुलमायता यष्टिः a stick ten fingers long; शतमध्यर्धं (योजनं) आयता Mb.; ˚स्वभावानि च दुःखानि K. 175 lasting. --2 Diffuse, prolix. --3 Big, large, great; Pt. 1. --4 Drawn, attracted. --5 Longdrawn, distant. --6 Curbed, restrained. --तः An oblong (in geometry). --तं ind. Deeply, long; as in आयतं निश्वस्य. --Comp. --अक्ष a. (क्षी f.), --ईक्षण, --नेत्र, --लोचन a. (a woman) with large eyes. --अपांग a. having long-cornered eyes. --अर्धः half an oblong. --आयतिः f. long continuance, remote futurity; Śi. 14. 5. --छदा a plantain tree. --लेख a. long-curved; Ku. 1. 47. --स्तूः m. [आयतं स्तौति, नि˚ दीर्घः] a panegyrist, bard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0251-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयत त्रि० आ + यम--क्त । १ दीर्घे--आयामयुक्ते “धनुरायत भोगवासुकिज्या” किरा० । आ + यम--अन्तर्भूतण्यर्थे कमेणि क्त । २ आकृष्टे “आरक्षितानायतबल्गबन्धैः” माघः । “आयता आकृष्टा बलावन्धायैः” मल्लि० । ३ दूरेच आकृष्टे “प्रजविभिरायतन्तुरङ्गैः” किरा० । “आयतं दूरमिति” मल्लि० । “भूयसी तव यदायतायति” माघः ४ नियमिते च । त्रिर्जपेदायतप्राणः” योगिया० । प्राणनियमनञ्च यथेष्ट- प्राणवृत्तिनिरोधनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0770,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयतः, त्रि, (आङ् + यम् + क्तः ।) दीर्घः । इत्यमरः ॥ लम्बा इति भाषा । (विस्तृतः । विशालः । आ- कृष्टः । यथा पञ्चतन्त्रे । “तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-185-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आयत" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें