🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:40:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दीर्घ
dīrgha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लम्बा (3.1.68) आयत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीर्घ १ वि॰ [सं॰]
१. आयत । लंबा ।
२. बड़ा । (देश और काल दोनों के लिये, जैसे, दीर्घक्षेत्र, दीर्घवस्त्र, दीर्घकाल) । विशेष— कणाद में दीर्घत्व को परिमाणभेद कहा है । सांख्य के मत से दीर्घत्व महत्व का अवस्थांतर है ।
३. विस्तृत । फैला हुआ (को॰) ।
४. ऊँचा (को॰) ।
५. गहरा । गंभीर । जैसे, दीर्घ श्वास ।
दीर्घ २ संज्ञा पुं॰
१. लता शालवृक्ष ।
२. माड वृक्ष ।
३. रामशर । नर- कट ।
४. ऊँट ।
५. ताड़ का पेड़ ।
६. गुरु या द्विमात्रिक वर्ण । वह वर्ण जिसका उच्चारण खींचकर हो । ह्रस्व का उलटा । विशेष— आ, ई, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, ये दीर्घ स्वर कहलाते हैं । जिन व्यंजनों में ये लगते हैं वे भी दीर्घ कहलाते हैं, जैसे, का की कू इत्यादि । संगीत में भी दो मात्राओं का नाम दीर्घ है । अ— अ को एक साथ उच्चारण करने में जो काल लगता है वह दीर्घ काल कहलाता है ।
७. ज्योतिष में पाँचवी, छठी, सातवीं और आठवीं अर्थात् सिंह, कन्या, तुला और वृश्चिक राशि को दीर्घ राशि कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीर्घ mf(आ)n. (compar. द्राघीयस्, superl. द्राघिष्ठ [qq.vv.]; rarely दीर्घतर [Pañc. iv, 13/14] and ˚तम [BhP. vii, 5, 44]) long (in space and time), lofty, high, tall
deep, RV.; AV.; Br. &c.
long (in prosody), Prāt.; Mn. &c.
दीर्घ m. a long vowel, Gobh. ii, 8, 15; KātyŚr. &c.
a camel, L.
Saccharum Sara
Shorea Robusta = उत्कट, राम-शर &c., L.
a mystical N. of the letter अ, Up.
the 5th or 6th or 7th or 8th sign of the zodiac, Jyot.
N. of a prince of Magadha, MBh. i, 4451
of Śiva, MBh. xiii, 1158
दीर्घ n. a species of grass, L.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
दीर्घ [Fr. √ द्राघ्; cf. also Gk. δολιχός; Sl. dlǔgǔ.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीर्घ a. (Compar. द्राघीयस्, Superl. द्राघिष्ठ) 1 Long (in time or space), reaching far; दीर्घाक्षं शरदिंदुकांति वदनं M. 2. 3; दीर्घान् कटाक्षान् Me. 35; दीर्घापांग &c. --2 Of long duration, lasting long, tedious; दीर्घयामा त्रियामा Me. 108; V. 3. 4; Ś. 4. 15. --3 Deep (as a sigh); Amaru. 11; दीर्घमुष्णं च निश्वस्य. --4 Long (as a vowel), as the आ in काम. --5 Lofty, high, tall. --6 Dilated, expanded; U. 3. 46. --र्घः 1 A camel. --2 A long vowel. --3 The fifth, sixth, seventh, and eighth signs of the zodiac. --4 A kind of grass or reed. --र्घा A long lake or oblong tank. --र्घं ind. 1 Long, for a long time. --2 Deeply. --3 Far. --Comp. --अध्वगः {1} a messenger, an express. {2} a camel. --अहन् m. summer (ग्रीष्म). --आकार a. oblong. --आयु a. longlived. --आयुस्, --आयुष्य a. longlived. (--m.) {1} a crow. {2} N. of Mārkaṇḍeya. --आयुधः {1} a spear. {2} any long weapon. {3} a hog. --आस्यः an elephant. --कणा white cumin. --कंठः, --कंठकः, --कंधरः the (Indian) crane. --काय a. tall (in stature). --काष्ठं a beam. --केशः a bear. --कोशा, --शी, --कोशिका a cockle. --गतिः, --ग्रीवः, --घाटिकः a camel. --छदः sugar-cane. --जंघः {1} a camel. {2} a crane. --जिह्वः a snake, serpent --तपस् m. an epithet of Gautama, husband of Ahalyā; R. 11. 33. --तरुः, --द्रुः the palm tree. --तुंडी musk-rat. --दंडः {1} the palm tree [] {2} the castor-oil tree. --दर्शिन् a. {1} provident, prudent, far-seeing, longsighted; Pt. 3. 167. {2} sagacious, wise. (--m.) {1} a vulture. {2} a bear. {3} an owl. --दृष्टि a. far-sighted, shrewd, prudent. --नाद a. making a long continued noise. --(दः) {1} a dog. {2} a cock. {3} a conchshell. --निद्रा {1} long sleep. {2} the long sleep, sleep of death; R. 12. 81. --पक्षः the fork-tailed shrike. --पत्रः the palm tree. --पर्वन् m. a sugar-cane. --पवनः an elephant. --पादः, --प (पा) द् m. a heron. --पादपः {1} the cocoa-nut tree. {2} the areca-nut tree. {3} the palm tree. --पृष्ठः a snake. --प्रज्ञ a. far-seeing, prudent, sagacious. --बाला a kind of deer (चमरी) of whose tails chowries are made. --मारुतः an elephant. --मृखी the musk-rat. --रंगा turmeric. --रतः a dog. --रदः a hog. --रसनः a snake. --रोमन् m. a bear. --लोहितयष्टिका the red variety of sugar-cane. --वक्त्रः an elephant. --सक्थ a. having long thighs. --सत्रं a long-continued Soma sacrifice. --(त्रः) one who performs such a sacrifice; R. 1. 80. --सुरतः a dog. --सूत्र, --सूत्रिन् a. working slowly, slow, dilatory, procrastinating; दीर्घसूत्री विनश्यति Pt. 4. --स्कंधः the palm tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीर्घं, त्रि, (दृणातीति । दॄ विदारणे + बाहुल- कात् घङ् ।) आथतम् । इत्यमरः । ३ । १ । ६९ । (यथा मेघदूते । १०३ । “दीर्घोच्छ्वासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्त्ती सङ्कल्पैस्ते विशति विधिना वैरिणा रुद्ध- मार्गः ॥”)
दीर्घः, पुं, (दॄ + बाहुलकात् घङ् ।) लताशाल- वृक्षः । (यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “तार्क्ष्योऽश्वकर्णः कुशिको बल्यो दीर्घो लता- द्रुमः ॥”) इत्कटः । इति रत्नमाला ॥ रामशरः । उष्ट्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमराशयः । यथा । वृश्चिककन्यामृगपतिवणिजो दीर्घाः । इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥ द्विमात्रवर्णः । तद्यथा । आ ई ऊ ॠ ए ऐ ओ औ । गुरुवर्णः । इति व्याकरणम् ॥ (दीर्घलक्षणं यथा, -- “एकमात्रो भवेद्ध्रस्वो द्बिमात्रो दीर्घ उच्यते । त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनञ्चार्द्धमात्रकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-720-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीर्घ" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें