🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:06:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माली
mālī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माली १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मालिन्, प्रा॰ मालिय] [स्त्री॰ मालिनि, मालिन, मालन, मालिनी]
१. बाग को सींचन और पौधों की ठीक स्थान पर लगानेवाला पुरुष । वह जो पौधों को लगाने और उनकी रक्षा करने की विद्या जानता और इसी का व्यवसाय करता हो । उ॰—पुलक बाटिका बाग बन सुख सुबिहंग बिहारु । माली सुमन सनेह जल सींचत लोचन चारु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक छोटी जाति का नाम । इस जाति के लोग बागों में फूल फल के वृक्ष लगाते, उनकी कलमें काटते, फूलों को चुनते और उनकी मालाएँ वनाते और फूल तथा माला बेचते हैं । इस जाति के लोग शूद्र वर्ण के अंतर्गत माने जाते हैं । इसके हाथ का छूआ जल ब्राह्मण क्षत्रियादि पीते हैं ।
माली २ वि॰ [सं॰ मालिन्] [स्त्री॰ मालिनी]
१. जो माला धारण किए हो । माला पहने हुए ।
२. युक्त । परिवृत । मालित (को॰) ।
माली संज्ञा पुं॰
१. वाल्मीकीय रामायम के अनुसार सुकेश राक्षस का पुत्र जो माल्यवान् और सुमाली का भाई था ।
२. राजी- वगण नामक छंद का दूसरा नाम ।
माली २ वि॰ [फा़॰, अ॰ माल] माल से सबंध रखनेवाला । आर्थिक । धर्मसंबंधी । जैसे,—आजकल उसकी माली हालत खराब है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माली, [न्] पुं, (माला पण्यत्वेनास्त्यस्य । माला + “ब्रीह्यादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ११६ । इति इनिः ।) मालाकारः । इति मालिनीशब्ददर्शनात् ॥ सुकेशराक्षसपुत्त्रः । यथा, -- “सुकेशपुत्त्रैर्भगवन् ! पितामहवरोद्धतैः । अहं विष्णुरहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराडहम् ॥ अहं यमश्च वरुणश्चन्द्रोऽहं रविरप्यहम् । इति माली सुमाली च माल्यवांश्चैव राक्षसः । बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ॥” इति रामायणे उत्तरकाण्डे ६ सर्गः ॥ (अस्थिमाला अस्त्यस्येतीनिः । महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६० । “व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ।” माला अस्त्यस्येतीनिः । मालायुक्ते, त्रि । यथा, रामायणे । २ । ५६ । ६ । “आदीप्तानिव वैदेहि ! सर्व्वतः पुष्पितान्नगान् । स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिरा- त्यये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-716-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माली" आता है (24)
मालिक मालीमालेय मालाकार । मालीआरामिक मालीआर्थिक धनसंबंधी । द्रव्यसंबंधी । रुपये पैसे का । माली । जैसे, —आर्थिक दशा । आ…नवशायक पराशर संहिता के अनुसार ग्वाला, माली, तेली, जोलाहा, हलवाई, बरई, कुम्हार…स्रज्वा माला बनानेवाला । माली । मालाकारपुष्पलाव फूल चुननेवाला । मालीवनार्चक माली । माला या हार वनानेवालासांपद संपत्ति संबंधी । संपत्ति का । आर्थिक । मालीमाल्यजीवक मालाकार । माला बनानेवाला । मालीपुष्पावचायी मालीमाल्यवृत्ति मालाकार । मालीबनपाल वन या बाग का रक्षक । माली । बाग का रखवालागुलचीं फूल चुननेवाला, मालीबागबान वह जो बाग की रखवाली, प्रबंध और सजावट आदी करता है । मालीबागवान माली । दे॰ 'बागबान'फूलवाला मालीपुष्पजीवी मालाकार । मालीसांपत्तिक संपत्ति से संबंध रखनेवाला । आर्थिक । मालीपुष्पोपजीवी मालीवास्तविक परमार्थ । सत्य । प्राकृतमालाकार पुराणनुसार एक वर्णसंकर जाति का नाम । विशेष—ब्रह्मवेवर्त पुराण के अनुसा…सिविल नगर संबंधी । नागरिकफाइनानशल सार्वजनिक राजस्व या अर्थव्यवस्था संबंधी । मालगुजारी के मुताल्लिक । माल…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें