🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुस्त
pusta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लेप-मिट्टी आदि से बनी (मूर्ति आदि) कृति (2.10.28)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गीली मिट्टी, लकड़ी, कपडे़, चमडे़, लोहे, या रत्नों आदि से गढ़, काट या छील छालकर बनाई जानेवाली वस्तु । सामान ।
२. बनावट । कारी- गरी ।
३. [स्त्री॰ पुस्ती] पोथी । पुस्तक । किताब । हस्तलेख ।
पुस्त २पु † संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ पुश्त] दे॰ पुश्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुस्त m. n. (g. अर्धर्चादि) working in clay, modelling, Kathās.;
पुस्त m. f. a manuscript, book, Var. (cf. below), Hcat.
पुस्त mfn. covered, filled, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (640,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुस्तं 1 Plastering, painting, anointing. --2 Working in clay, modelling. --3 Anything made of clay, wood or metal. --4 A book, manuscript. --Comp. --कर्मन् n. plastering, painting.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुस्त बन्धे अनादरे च चु० उभ० सक० सेट् । पुस्तयति ते अपुपुस्तत् त ।
पुस्त न० पुस्त--अच् । “मृदा वा दारुणा वापि वस्त्रेणाप्यथ चर्मणा । लौहरत्नैः कृतं वापि पुस्तमित्यभिधीयते” इत्युक्ते १ लिप्यादिशिल्पकर्मणि । स्वार्थे क । २ लिप्या- धारे ग्रन्थे पुंस्त्री० स्त्रीत्वे गौरा० ङीष् । पुस्तकमानलेखनप्रकारादिकं योगिनीतन्त्रे उक्तं यथा “मानं वक्ष्ये पुस्तकस्य शृणु देवि! समासतः । माने- नास्य फलं विन्द्यादमाने श्रीर्हता भवेत् । हस्तमात्रं मुष्टिमात्रमाबाहु द्वादशाङ्गुलम् । दशाङ्गुलं तथाष्टौ च ततो हीनं न कारयेत्” । तस्य वेधो यथा “वेधद्वयं मुष्टिहस्ते बाहुमात्रे त्रिरन्ध्रकम् । समभागे महेशानि [] हस्तादो रूप(१)रन्ध्रकम् । अष्टाङ्गुलं परित्यज्य मध्ये वेधं तु कारयेत् । प्रादेशादौ मवेद्रन्ध्रं द्व्यङ्गुले वा समाचरेत् । पुस्तकस्य च आद्यन्ते यन्त्रवेधं विकल्पयेत् । भार्य्याहानिर्भवेदाशु धनानां वा क्षयो भवेत् । दग्धरन्ध्रे भवेत् पीडा वर्तुलं शुभदं भवेत् । चतुष्कोणे विप्ल- वस्तु त्रिकोणे मरण भवेत्” । पुस्तकलेखनपत्रं यथा “भूर्जे वा तेजपत्रे वा ताले वा ताडिपत्रके । अगत्व- चापि देवेशि! पुस्तकं कारयेत् प्रिये! । सम्भवे स्वर्ण- पत्रे च ताम्रपात्रे च शङ्करि! । अन्यवृक्षत्वचि देवि! तथा केतकीपत्रके । मार्त्तण्डपत्रे रौप्ये बा वटपत्रे वरानने! । अन्यपत्रे वसुदले लिखित्वा यः समभ्यसेत् । स दुर्गतिमवाप्नोति धनहानिर्भवेद्ध्रुवम् । पुस्तके पाठ्यवेदलिखननिषेधो यथा “वेदस्य लिखनं कृत्वा यः पठेद् ब्रह्महा भवेत् । पुस्तकं वा गृहे स्थाप्यं वज्रपातो भवेद् ध्रुवम्” । युगभेदे पुस्तकाक्षरस्थ देवा यथा “सत्येऽक्षरे स्थितः शम्भुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः । पजापतिर्द्वापरे च त्रेतायां सूर्य्य एव च । कृते युगे पिनाकी च कलौ लिप्यक्षरे हरिः” । तल्लेखकपूजा- फलं यथा “आरम्भे च समाप्तौ च लेखकं प्रतिपूजयेत् । हरिञ्च गन्धपुष्पाद्यैर्वस्त्रैश्च सुमनोहरैः । यावदक्षर- संख्यानं प्रतिपत्रं च सुन्दरि! । तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके वसेच्चिरम्” । लेखकस्य वेतनग्रहणे दोषो यथा “वेतनं यस्तु गृह्णीयात् लिखित्वा पुस्तकं स तु । यावदक्षरसंख्यानं तावच्च नरकं वसेत्” । भूमौ पुस्तक- लेखनस्थापननिषेधो यथा “न भूमौ विलिखेद्वर्णं यन्त्रं न पुस्तकम् लिखेत् । न भूमौ पुस्तकम् स्थाप्यं न मुक्त- माहरेत्तु तत् । भूपृष्ठग्रहणे चैव अक्षरं वाऽथ पुस्तकम् । भूमौ तिष्ठति देवेशि! जन्मजन्मसु मूर्खता । तदा भवति देवेशि! तस्मात्तत् परिवर्जयेत्” । तस्य दान- फलं यथा “विप्राय पुस्तकं दत्त्वा धर्मशास्त्रस्य च द्विज । पुराणस्य च यो दद्यात् स देवत्वमवाप्नुयात् । शास्त्रदृष्ट्या जगत्सर्वं सुश्रुतञ्च शुभाशुभम् । तस्मात् शास्त्रं प्रयत्नेन दद्याद्विप्राय कार्त्तिके । वेदविद्याञ्च यो दद्यात् स्वर्गे कल्पत्रयं वसेत् । आत्मविद्याञ्च यो दद्या- त्तस्य खंख्या न विद्यते । त्रीणि तुल्यप्रदानानि त्रीणि तुल्यफलानि च । शास्त्रं कामदुघा धेनुः पृथिवी चैव शाश्वती” इति पाद्मोत्तरखण्डे ११७ अ० । वेद- शास्त्रादिदानफलं यथा “वेदार्थयज्ञशास्त्राणि धर्म- [] शास्त्राणि चैव हि । मूल्येन लेखयित्वा यो दद्याद् याति स वैदिकम् । इतिहासपुराणानि लिखित्वा यः प्रयच्छति । ब्रह्मदानसमं पुण्यं प्राप्नोति द्विगुणी- कृतम्” इति गारुडे २१५ अ० । पुराणादिपुस्तकदान- विधिः हेमा० दा० चण्डीशब्देऽधिकं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4392,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुस्त, क, बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- उभ०-सक०-सेट् ।) पञ्चमस्वरी । दन्त्योपधः । क, पुस्तयति । इति दुर्गादासः ॥
पुस्तं, क्ली, (पुस्त्यते इति । पुस्त बन्धादरादौ + घञ् ।) लेप्यादिशिल्पकर्म्म । आदिना काष्ठ- पुत्तलिकाखनित्रखननादि कर्म्म गृह्यते । इति सुभूत्यादयः ॥ मृदा वा दारुणा वाथ वस्त्रेणाप्यथ चर्म्मणा । लोहरत्नैः कृतं वापि पुस्तमित्यभिधीयते ॥” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, वाभटे सूत्रस्थाने । ३ । “पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि ॥” पुस्त्यते बध्यते ग्रथ्यते इत्यर्थः आद्रियते वेति + पुस्त + घञ् ।) पुस्तकम् । इति मेदिनी ॥ (पुस्त + गौरादित्वात् ङीष् ।) स्त्रियां पुस्ती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-210-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें