🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:07:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामंत
sāmaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामंत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सामन्त]
१. वीर । योद्धा । उ॰—अजबेससामंत भगवान बौले त्याहीँ । सेस ज्वाला की सी पर सोनागिर ज्याहीँ ।—रा॰ रू॰, पृ॰ ११४ ।
२. कीस राज्य का करद कोई बड़ा जमींदार या सरदार । शूक्रनीति के अनुसार वह नरेश जिसकी भूमि का राजस्व ।
३. पड़ोसी ।
४. श्रेष्ठ प्रजा ।
५. समीपता । सामीप्य । नजदीकी ।
६. पड़ोसी राजा । पड़ोस के राज्य का नरेश (को॰) ।
सामंत २ वि॰
१. समीपवर्ती । सीमावर्ती । सरहदी ।
२. अनुगत । सेवक ।
३. सर्वव्यापक । विश्वव्यापक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामन्त mfn. (fr. सम्-अन्त) being on all sides, KātyŚr.
bordering, limiting, W.
सामन्त m. a neighbour, Kāṭh.; Mn.; Yājñ.
a vassal, feudatory prince, the chief of a district (paying tribute to a lord paramount), Mn.; MBh. &c.
a minister (?), Cāṇ. (v.l.)
a leader, general, captain, champion, W.
N. of the author of the Tājika-sāra-ṭīkā (1620 A.D.), Cat.
सामन्त n. a neighbourhood, Mn.; Śukas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1205,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामंत a. 1 Bordering, bounding, neighbouring. --2 Universal. --तः 1 A neighbour. --2 A neighbouring king. --3 A feudatory or tributary prince; सामंतमौलिमणिरंजितपादपीठं V. 3. 19, R. 5. 28, 6. 33. --4 A leader, general. --तं Neighbourhood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामन्त पु० संश्लिष्टोऽन्तः एकदेशो यस्य समन्तस्तस्येश्वरः अण् । स्वविषयानन्तरवर्त्तिदेशाधिपे १ नृपे अमरः । समन्ताद्भवः अण् टिलोपः । २ श्रेष्ठप्रजायाम् (मण्डल) “यं परम्परया मौलाः सामन्तावा समागतम्” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5282,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामन्तः, पुं, (समन्तायाः संलग्नैकदेशाया भूमे- रयमिति । समन्ता + तस्येदमिति अन् । सम- न्तात् भवः । तत्र भव इति अण् वा ।) स्ववि- षयानन्तरराजा । सम् संलग्नोऽन्त एकदेशो यस्याः सा समन्ता स्वविषयानन्तरा भूमिः तस्या ईश्वरा इति ष्णे सामन्ताः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, रघुः । ५ । २८ । “सामन्तसम्भवनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः ॥” सीमान्तरभवे, त्रि । यथा, मनुः । ८ । २५८ । “साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः सीमाविनिर्णयं कुर्य्युः प्रयता राजसन्निधौ ॥” “ग्रामसामन्ताः सीमान्तरवासिनः प्रष्टव्याः ।” इति मेधातिथिः ॥ “समन्तभवाः सामन्तास्त- द्वासिनश्चत्वारो ग्रामवासिनः ।” इति तट्टी- कायां कुल्लू कः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-333-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सामंत" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें