🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:09:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंतर
aṃtara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्तर mf(आ)n. being in the interior, interior
near, proximate, related, intimate
lying adjacent to
distant
different from
exterior
अन्तर n. the interior
a hole, opening
the interior part of a thing, the contents
soul, heart, supreme soul
interval, intermediate space or time
period
term
opportunity, occasion
place
distance, absence
difference, remainder
property, peculiarity
weakness, weak side
representation
surety, guaranty
respect, regard
(ifc.), different, other, another, e.g. देशान्तरम्, another country
अन्तर [cf. Goth. anthar, Thema anthara; Lith. antra-s, ‘the second’; Lat. alter].
अन्तर [cf. Goth. anthar, Theme anthara; Lith. antra-s, ‘the second’; Lat. alter].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (43,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तर न० अन्तं राति ददाति रा--क । अवकाशे, अवधौ, परिधानांशुके अन्तर्द्धाने, भेदे, परस्परवैलक्ष्यण्यरूपे विशेषे, तादर्थ्ये, छिद्रे, आत्मीये, विनार्थे, वहिरर्थे, व्यवधाने, मध्ये, सदृशे च । आसन्ने त्रि० । “कृष्वायुज- श्चिदन्तरम् ऋ० १, १०, ९, अन्तरं कृष्व आसन्नं कुरु” भा० “पायुरन्तरो निषङ्गाय” ऋ० १, ३१, १३, “अन्तरः समीप- वर्त्तीति” भा० “न यत्परो नान्तर इति” ऋ० २, ४१, ८, “अन्तरः समीपवर्त्तीति” भा० निकटस्थे “यज्ञोहीलो वो अन्तर इति” ८, १८, १९, अन्तरः अन्तिके वर्त्तमान इति भा० । अन्तरयति दूरीकरोति अन्तर--णिच् + अच् । अप- सारणे । अन्तर्गते त्रि० । “ह्रदो अस्त्वन्तरम्” ऋ० ७, १०१, ५ “अन्तुरमन्तर्गतमिति” भा० । वृ० उप० अन्तर्यामिब्राह्मणे अन्तर्गते बहुशः प्रयुक्तः तच्च (१३०) पृष्ठे दृश्यम् । “यो अन्तुरोमित्रमहो वनुष्यात् ऋ० ६, ५, ४, अन्तरः [] अभ्यन्तुरवर्त्तीति भा० । “पुरोहितोऽन्तरोयासिदूत्यम् ऋ० १, ४४, १२, “अन्तरः देवयजनमध्ये वर्त्तमान” इति भा० । अवकाशे, “मृणालसूत्रान्तुरमप्य- लभ्यम्” कुमा० । “तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः” माघः । मध्ये, “दिलीपसूनोः स वृहद्भुजान्तरमिति” रघुः । “आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमा” इति रामा० । व्यवधाने गिरिर्वा व्यवधायकः । “महानद्यन्तरं यत्र तद्देशान्तरमुच्यते वृ० मनुः । “निरन्तराभ्यन्तरवात- वृष्टिषु” कुमा० निरन्तरमव्यवधानम् इत्यर्थः । “एका- न्तुरे आनुलोम्यादिति” मनुः । भेदे “सैव विशि- नष्टि पुनःप्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्ममिति” सा० का० । “शरीरस्य गुणानाञ्च दूरमत्यन्तमन्तरमिति” हितो० । “यदन्तरं सर्षपशैलराजयोर्यदन्तरं वायसवैनतेययो- रिति” रामा० । व्यसने । “प्रहरेदन्तरे रिपुम्” । वहिर्योगे “अन्तरे च पुरात् चाण्डालावासा” इति । उप- संव्याने (उत्तरीयवस्त्रे,) अन्तरं परिदधाति । सदृशे, “स्थाने- ऽन्तरतम” इति पा० अन्तरशब्दस्य पुरीभिन्ने एव विशेष्ये सर्वनामकार्य्यम् “सुमेधसामन्तरस्मै” इति सि० कौ०, मु० बो० । पुर्य्यान्तु न, अन्तरायै नगर्य्यै । तत्रापि वहिर्योगे उपसंव्याने एव सर्वनामता । मयूरव्यंसादित्वात् नञादेशान्तरशब्दस्य स्वजातीयभिन्ने वृत्तिः शब्दस्वाभावात् “राजान्तरं राजसुतां निनायेति” रघुः । अन्यो राजा मयू० “राजान्तरमिति” मल्लिना० “देशान्तरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वय- मिति” स्मृतिः “स्वमेव मूर्त्त्यन्तरमष्टमूर्त्तिरिति “अर्थोऽय- मर्थान्तरभाव्य एव” इति च कुमा० । अन्तरस्य भावः ब्राह्मा० ष्यञ् । आन्तर्य्यंसादृश्ये न० “यत्रानेकविध- मान्तर्य्यं तत्र स्थानत आन्तर्य्यं बलीय” इति परि० सि० कौ० । अन्तरे भवः अण् आन्तरः तद्भवे त्रि० । “कश्चन आन्तरो भाव इति” सा० द० । “अन्तःकरणमान्तर- मिति” वेदा० व्यवकलने (वियोजने) “कुर्य्याद् यथा स्थाननकमन्तरं वेति” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0198-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तरं, क्ली, (अन्तं राति ददाति, अन्त + रा + कः, उपपदसमासः ।) अवकाशः । अवधिः । परि- धानं । अन्तर्धानं । भेदः । तादर्थ्यं । अवसरः । मध्यं । अन्तरात्मा । छिद्रं । आत्मीयः । विना । वहिः । इत्यमरः ॥ सदृशः । इति तट्टीका मेदिनी च ॥ * ॥ अवकाशे यथा । “मृणालसूत्रान्तरमप्य- लभ्यं” । इति कुमारसम्भवे ॥ अवधौ यथा । “निरन्तराभ्यन्तरवातवृष्टिषु” ॥ परिधाने यथा । अन्तरे शाटकाः परिधानीया इत्यर्थः ॥ अन्तर्द्धौ यथा, “पर्ब्बतान्तरितो रविः” ॥ भेदे यथा, -- “यदन्तरं सर्षपशैलराजयो- र्यदन्तरं वायसवैनतेययोः” । इति रामायणं ॥ तादर्थ्ये यथा । त्वामन्तरेण ऋणं गृहीतं त्वदर्थमित्यथेः ॥ छिद्रेयथा । “प्रहरेदन्तरे रिपुं” ॥ आत्मीये यथा । “अयमत्यन्तरो मम” ॥ विनार्थे यथा । “हरे त्वदालोकनमन्तरेण” ॥ वहिरर्थे यथा । अन्तरे चण्डालगृहा वाह्या इत्यर्थः ॥ अवसरे यथा । “अत्रान्तर च कुलटा कुलवर्त्मपातेत्थादि” ॥ मध्येयथा । “आवयोर- न्तरे जाताः पर्ब्बताः परितो द्रुमाः” ॥ सदृशे [] यथा “हकारस्य घकारोऽन्तरतमः” । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-054-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंतर" आता है (42)
विभेद विभिन्नता । फरक । अंतरदूरत्व दूर होने का भाव । अंतर । दूरी । फासलादूरी दो वस्तुओं के मध्य का स्थान । दूरत्व । अंतर । फासला । बीच । अवकाश । जै…विभजन भेद । अंतर । पार्थक्यअपरभाव अन्य या मिन्न होने का भाव । अंतर । भेदविभिदा भेद । अंतरअंटी उँगलियों के बीच का स्थान । अंतर । घाईअंतरख पु संज्ञा पुं॰ अंतरिक्ष । शून्य । अंतर । आकाशतफावत अंतर । फर्कफासला दूरी । अंतरवक्फा अवकाश । अंतर । छुट्टी । मोहलत । क्रि॰ प्र॰—देना ।—मिलनाभेदभाव अंतर । फरकभिन्नात भिन्न होने का भाव । अलग होने का भाव । अलगाव । भेद । अंतरइख्तिलाफ विरोध । विभेद । विभिन्नता । अंतर । फर्कइम्तियाज भेद । अंतरउदर पेट । जठर । मुहा॰— उदर जिलाना = पेट पालना । पेट भरना । खानाफेर चक्कर । घुमाव । घूमने की क्रिया दशा या भावविरह किसी वस्तु से रहित होने का भाव । किसी वस्तु का अभाव । किसी वस्तु के बि…अवकाश स्थान । जगहद्वैत दो का भाव । युग्म । युगलव्याकरण वह विद्या या शास्त्र जिसमें किसी भाषा के शब्दों के शुद्ध रूपों और वाक्…व्यतिरेक अभावविचाल मध्यस्थ । मध्यवर्ती । बीच काविप्रकर्ष विप्रकर्षण संज्ञा पुं॰पृथगात्मता विरक्ति । वैराग्यव्यंतर जैनों के अनुसार एक प्रकार के पिशाच और यक्षव्यावृत् प्रधानताव्यपवर्ग अलग होना । विभाजन । विभागवैसादृश्य असदृश या असमान होने का भाव । असमानता । विषमताबीच † ^१ संज्ञा पुं॰अरसा समय । कालछेती विच्छेद । बिलगाव । रुकावनागा उस संप्रदाय का शैव साधु जिसमें लोग नंगे रहते हैंफस्ल दे॰ 'फसल'बीचु पु् † संज्ञा पुं॰तफरीक जुदाई । भिन्नता । अल- हदगीफेरवट फिरने का भावबिचाल पु † संज्ञा पुं॰फेरफार परिवर्तन । उलट फेर । उलट पलट । जैसे,—इसमें इधर बहुत फेरफार हुआ हैबिचहुत पु † संज्ञा पुं॰विषमता विषम होने का भाव । असमानतावैशिष्टय विशिष्टता । विशेषता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें