🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:57:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मर्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मर्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मर्म

अर्थ: शरीर का सजीव प्राण मूलक भाग, जीवधारक

संस्कृत: जीवस्थानम्, सन्धिस्थानम्

व्युत्पत्ति: मृ + मनिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मर्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मर्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मर्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मर्मन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामर्ममर्मणीमर्माणि
द्वितीयामर्ममर्मणीमर्माणि
तृतीयामर्मणामर्मभ्याम्मर्मभिः
चतुर्थीमर्मणेमर्मभ्याम्मर्मभ्यः
पञ्चमीमर्मणःमर्मभ्याम्मर्मभ्यः
षष्ठीमर्मणःमर्मणोःमर्मणाम्
सप्तमीमर्मणिमर्मणोःमर्मसु
सम्बोधनहे मर्मन् / हे मर्महे मर्मणीहे मर्माणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मर्मन्
मर्मन्
marman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्मन् n. (√ मृ) mortal spot, vulnerable point, any open or exposed or weak or sensitive part of the body (in Nir. reckoned to be 107), RV. &c. &c.
the joint of a limb, any joint or articulation, ib.
the core of anything, the quick, ib.
any vital member or organ (cf. अन्तर्-म्˚)
anything which requires to be kept concealed, secret quality, hidden meaning, any secret or mystery, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (791,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्मन् n. [मृ-मनिन्] 1 (a) A vital part of the body, the vitals, weak or tender point (of the body); तथवै तीव्रो हृदि शोकशंकुर्मर्माणि कृंतन्नपि किं न सोढः U. 3. 35; Y. 1. 153; 16; स्वहृदयमर्मणि वर्म करोति Gīt. 4. (b) Any vital member or organ. --2 Any weak or vulnerable point, a defect, failing. --3 The core, quick. --4 Any joint (of a limb). --5 The secret or hidden meaning, the pith or essence (of anything); काव्यमर्भप्रकाशिका टीका; नत्वा गंगाधरं मर्मप्रकाशं तनुते गुरुं --तागेशभट्ट. --6 A secret, a mystery. --7 Truth. --Comp. --अतिग a. piercing deeply into the vital parts, Śi. 20. 77. --अन्वेषणं {1} probing the vital parts. {2} seeking weak or vulnerable points. --आवरणं an armour, a coat of mail. --आविध्, --उपघातिन् a. piercing the vitals (of the heart); Mv. 3. 10. --कीलः a husband. --ग a. piercing to the quick, very acute, poignant. --घ्न a. piercing the vitals, excessively painful. --चरं the heart. --छिद्, --भिद् (so -छेदिन्, -भेदिन्) a. {1} piercing the vitals, cutting to the quick, excessively painful; U. 3. 31; Māl. 9. 12. {2} wounding mortally, mortal. --ज्ञ a., --विद् a. {1} knowing the weak or vulnerable points of another; Pt. 1. 248. {2} knowing the most secret portions of a subject. {3} knowing secrets or mysteries. {4} having a deep insight into anything, exceedingly acute or clever. --(ज्ञः) any acute or learned man. --त्रं a coat of mail. --पारग a. having a deep insight into, thoroughly conversant with, one who has entered into the secret recesses of anything. --भेदः {1} piercing the vitals. [] {2} disclosing the secrets or vulnerable points of another. --भेदतः, --भेदिन् m. an arrow. --विद् see मर्मज्ञ, --स्थलं, --स्थानं {1} a sensitive or vital part. {2} a weak or vulnerable point. --स्पृश् a. piercing the vitals, stinging to the quick. {2} very cutting, poignant, sharp or stinging (words &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0847-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्मन् न० मृ--मनिन् । १ जीवनस्थाने राजनि० । २ सन्धिस्थाने ३ तात्पर्व्ये च “अपि धर्मागमनर्मपारगैरि” ति नैषधम् । “सन्निपातः सिरास्नायुसन्धिमांसास्थिसम्भवः । मर्माणि तेषु तिष्ठन्ति प्राणाः खलु विशेषतः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मर्ममर्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मर्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मर्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मर्म 📚 ➤ शरीर का सजीव प्राण मूलक भाग, जीवधारक
संस्कृत: जीवस्थानम्, सन्धिस्थानम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मर्मन् 📚n. (√ मृ) mortal spot, vulnerable point, any open or exposed or weak o…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मर्म: मृ + मनिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें