🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:22:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वरूप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वरूप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वरूप

अर्थ: समान, समरुप

संस्कृत: स्वभावः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वभाव, निसर्ग, अनूक

व्युत्पत्ति: स्व-रूप

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्वरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वरूप (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वरूपम्स्वरूपेस्वरूपाणि
द्वितीयास्वरूपम्स्वरूपेस्वरूपाणि
तृतीयास्वरूपेणस्वरूपाभ्याम्स्वरूपैः
चतुर्थीस्वरूपायस्वरूपाभ्याम्स्वरूपेभ्यः
पञ्चमीस्वरूपात् / स्वरूपाद्स्वरूपाभ्याम्स्वरूपेभ्यः
षष्ठीस्वरूपस्यस्वरूपयोःस्वरूपाणाम्
सप्तमीस्वरूपेस्वरूपयोःस्वरूपेषु
सम्बोधनहे स्वरूपहे स्वरूपेहे स्वरूपाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वरूप
स्वरूप
svarūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तल (पुं॰/नपुं॰) (3.3.210) नीचे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वरूप २ वि॰
१. सुंदर । खूबसूरत ।
२. तुल्य । समान । उ॰—इतनि रूप भइ कन्या जेहि स्वरूप नहिं कोय । धन सुदेस रुपवंता जहाँ जनम अस होय ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. पठित । शिक्षित । विज्ञ (को॰) ।
स्वरूप ३ अव्य॰ रूप में । तौर पर । जैसे,—उन्होने प्रमाण स्वरूप महाभारत का एक श्लोक कह सुनाया । विशेष—इस अर्थ में यह यौगिक शब्दों के अंत में ही आता है । जैसे,—आधारस्वरूप ।
स्वरूप पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सारूप्य] दे॰ सारूप्य । उ॰—हम सालोक्य स्वरूप सरोज्यो रहत समीप सहाई । सो तजि कहत और की औरै तुम अलि बड़े अदाई ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—रूप n. (ifc. f(आ). ) o˚'s own form or shape, the f˚ or sh˚ of (gen. or comp.; with or without शब्दस्य or शब्द-स्व-र्˚, ‘a word itself or in its own form’ [opp. to its synonyms or varieties]; with नाम्नाम् = ‘names themselves’), MBh.; Pañcat.; BhP. &c.
own condition, peculiarity, character, nature (एण or ibc., ‘by nature’, ‘in reality’ ‘by itself’), RPrāt.; NṛsUp.; Mn. &c.
peculiar aim, W.
kind, sort, ib.
a partic. relation (in phil. See under सम्बन्ध), MW.
occurrence, event, Campak.; Uttamac.; Siṃhās.
स्व—रूप mfn. having o˚'s own peculiar form or character, MW.
having a like nature or char˚, similar, like, Sāṃkhyak. (w.r. for स-र्˚)
pleasing, handsome (for स-र्˚), L.
wise, learned, L.
स्व—रूप m. N. of a Daitya, MBh.
of a son of Su-nandā, MārkP.
of a pupil of Caitanya, W.
स्व—रूप m. or n. N. of a place, Cat.
स्व-रूप &c. See p. 1276, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरूप न० स्वस्य रूपम् । १ स्वभावे अमरः । स्वमेव रूपम् । २ स्वात्मके पदार्थे । स्वं यथ स्वं रूपयति रूप--अण् । ३ यथास्वरूपाभिज्ञे पण्डिते पु० अमरः । स्वेन स्वभावेनैव रूपमस्य । ४ मनोज्ञे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5383,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरूपं, क्ली, (स्वस्य रूपं यस्मात् ।) स्वभावः । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥ निजरूपञ्च ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६६ । १३ । “स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः । स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ॥”)
स्वरूपः, त्रि, (स्वेनैव रूपं यस्य ।) पण्डितः । मनोज्ञः । तयोः पर्य्यायः । प्राप्तरूपः २ अभि- रूपः ३ । इत्यमरः । ३ । ३ । १३१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-478-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वरूप" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वरूपस्वरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्वरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वरूप 📚 ➤ समान, समरुप
संस्कृत: स्वभावः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वभाव, निसर्ग, अनूक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वरूप 📚सुंदर । खूबसूरत🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्वरूप
स्वभाव के नाम (१.७.३९) — संसिद्धि, प्रकृति, स्वभाव, निसर्ग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वरूप = सू + अरूप कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬