🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:22:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निसर्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निसर्ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निसर्ग

अर्थ: प्रदान करना, अनुदान देना, उपहार देना, पुरस्कार देना

संस्कृत: स्वभावः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, अनूक

व्युत्पत्ति: नि+सृज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निसर्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निसर्ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिसर्गःनिसर्गौनिसर्गाः
द्वितीयानिसर्गम्निसर्गौनिसर्गान्
तृतीयानिसर्गेणनिसर्गाभ्याम्निसर्गैः
चतुर्थीनिसर्गायनिसर्गाभ्याम्निसर्गेभ्यः
पञ्चमीनिसर्गात् / निसर्गाद्निसर्गाभ्याम्निसर्गेभ्यः
षष्ठीनिसर्गस्यनिसर्गयोःनिसर्गाणाम्
सप्तमीनिसर्गेनिसर्गयोःनिसर्गेषु
सम्बोधनहे निसर्गहे निसर्गौहे निसर्गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निसर्ग
निसर्ग
nisarga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निसर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वभाव । प्रकृति ।
२. रूप । आकृति ।
३. दान ।
४. सृष्टि ।
५. परित्याग । त्याग (को॰) ।
६. विनि- मय (को॰) । यौ॰—निसर्गज, निसर्गसिद्ध = स्वाभाविक । निसर्गनिपुण = जनम का चतुर । निसर्गभिन्न = जो स्वभाव से ही भिन्न लगे । निसर्गविनीत = जो स्वभाव से ही नम्र हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-सर्ग m. (√ सृज्) evacuation, voiding excrement, MBh.
giving away, granting, bestowing, a favour or grant, Mn.; MBh. &c.
relinquishing, abandoning, W.
creation, MBh.; Hariv.
natural state or condition or form or character, nature (निसर्ग ibc., ˚गेण ind., ˚गात् ind., or ˚ग-तस् ind. by nature, naturally, spontaneously), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (564,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निसर्गः 1 Bestowing, granting, presenting, giving away; Ms. 8. 143. --2 A grant. --3 Evacuation, voiding excrement. --4 Abandoning, relinquishing. --5 Creation. --6 Nature, natural character, natural state or condition; निसर्गदुर्बोधं Ki. 1. 6; 18. 31; R. 3. 35; Ku. 4. 16; निसर्गतः, निसर्गेण ‘by nature’, or [] ‘naturally’. --7 Exchange, barter. --Comp. --ज, --सिद्ध a. innate, inborn, natural. --भिन्न a. different by nature; निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थं R. 6. 29. --विनीत a. {1} naturally discreet. {2} naturally well-behaved.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0644-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निसर्ग पु० नि + सृज--घञ् । १ स्वभावे २ स्वरूपे ३ सृष्टौ च मेदि० “सर्गोनिसर्गोज्ज्वलः” नैष० “मधुरालापनिस- र्गपण्डिताम्” कुना० “निसर्गदुर्बोधमबोधविक्लवाः” किरा० “निसर्गज तु तत्तस्य कस्तस्मात्तदपोहति” मनुः । ग्र- हाणां निसर्गबलम् ग्रहबलशब्दे २७५४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4123,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निसर्गः, पुं, (नि + सृज् + घञ् ।) स्वभावः । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥ (यथा, किराता- र्ज्जुनीये । १ । ६ । “निसर्गदुर्बोधमबोधविक्लवाः क्व भूपतीनाञ्चरितं क्व जन्तवः ॥”) रूपम् । सर्गः । इति मेदिनी । गे, ४० ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ८५ । १२३ । “निसर्गाद्ब्रह्मणश्चापि वरुणो यादसां पतिः ॥” दानम् ॥ यथा, मनुः । ८ । १४३ । “न त्वेवाधौ सोपक रे कौशीदीं वृद्धिमाप्नुयात् । न चाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-906-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निसर्ग" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निसर्गनिसर्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निसर्ग 📚 ➤ प्रदान करना, अनुदान देना, उपहार देना, पुरस्कार देना
संस्कृत: स्वभावः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, अनूक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निसर्ग 📚स्वभाव । प्रकृति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निसर्ग
स्वभाव के नाम (१.७.३९) — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निसर्ग: नि+सृज्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬